Бесплатный фрагмент - Quyosh Olami: Asterra Qulashi

Lavw: Olamlar Yaratuvchisi

Olamlar, sivilizatsiyalar va koinot muvozanati uchun kurash haqida hikoya qiluvchi ilmiy fantastika va fentezi janridagi epik saga.

Voqealar markazida — Lavw: Suveren, strateg, olamlararo sayyoh va yangi taqdirlar yaratuvchisi.

Saga o‘quvchini yuksak taraqqiy etgan yulduz tizimlari, begona sayyoralar, qadimiy kuchlar va umid, mas’uliyat hamda fidoyilik butun boshli olamlar taqdirini hal qiladigan kosmik mojarolar orqali yetaklaydi.

Ammo ma’lum bo‘lgan barcha yulduzlar ortida mutlaqo o‘zgacha bir makon mavjud: go‘zallik, osoyishtalik va nurga to‘la, Lavwning o‘zi yaratgan yashirin olam.

Ba’zilar izsiz g‘oyib bo‘lganlar — xoh alohida insonlar, xoh butun boshli xalqlar bo‘lsin — aynan o‘sha yerga eltuvchi yo‘lni topadi, deb ishonadi.

Ehtimol, bir kun kelib sen ham bu olamga qadam qo‘yarsan.

Yoki, ehtimol, sen uni allaqachon ko‘rgandirsan…

mehrga to‘la, ertaknamo tushingda.

Lavw: Olamlar Yaratuvchisi (turkum).

Quyosh Olami: Asterra Qulashi (1-kitob).

I qism — Lavw. Boshlanish. Shaman shogirdi.

II qism — Beshinchi Suveren.

III qism — Tizim uchun jang.

Muallif: Alex Wachowski

Savdo belgisi: LAVW®

Mualliflik huquqi © 2026 Alex Wachowski

Kirish

Soch-soqoli oqargan, qalin soqoli o‘sib ketgan, eski, titilib ketgan kiyimdagi qariya safarning boshidanoq devor yonidan o‘ziga joy qilib olgan edi. U kun bo‘yi to‘g‘ridan-to‘g‘ri polga to‘shalgan to‘shakda, orqasini devorga suyab o‘tirar, atrofni beparvo, deyarli loqayd nigoh bilan kuzatardi. Hamma yoq bir maromda, miltillamaydigan yorug‘lik bilan yoritilgan bo‘lib, go‘yo bu yerda hech qachon na tong otar, na oqshom tushardi. Goh bir nuqtaga tikilib qimirlamay o‘tirar, goh uzoqlarga, xuddi aslida mavjud bo‘lmagan manzarani tomosha qilayotgandek boqardi, gohida esa o‘z joylarida kuymalanib yurgan odamlarni indamay kuzatardi. Uning kunlari shu tariqa o‘tardi. Atrofdagilar allaqachon unga o‘rganib qolishgan va bu g‘alati cholga e’tibor bermay qo‘yishgan edi.

Faqat kichkina bolalardan tortib juda keksa qariyalargacha birga yashaydigan, bir necha avlod vakillarini birlashtirgan katta oilani ko‘rganida uning yuzi nurli tabassum bilan yorishar, hayot tajribasi bilan donishmandlik kasb etgan mehribon ko‘zlari quvonchga to‘lardi. Qo‘shni joylarda yashovchilar buni payqab, yolg‘iz qariyaga achingancha o‘zaro shivirlasha boshlashar, ammo o‘zlari ham beixtiyor unga ergashib jilmayib qo‘yishardi.

Ko‘chalar va tor yo‘laklarga ega katta, keng bo‘lma kvadrat shaklidagi maydonchalarga bo‘lingan edi. Baland gumbazsimon shift qayerdadir yarim qorong‘ilik ichida ko‘zdan g‘oyib bo‘lar, u yerdan, panjaralar ortiga yashirilgan shamollatish shaxtalaridan bir maromdagi bo‘g‘iq g‘uvillash eshitilib turardi. Har bir maydonchada bitta katta yoki bir nechta kichik oila yashardi. Bu yerda chodirlar, kichik o‘tovlar tikilgan, yashash uchun zarur barcha narsalar mavjud edi.

Qariya ayniqsa kuzatishni yaxshi ko‘radigan oila sakkizta maydonchadan iborat butun bir blokni egallagan bo‘lib, chinakam katta urug‘ni tashkil etardi. Ular o‘z hududlarida bir-birinikiga mehmonga borish uchun so‘qmoqlari bo‘lgan kichik mahalla barpo etishgan edi. Ularning bolalari doimo biror mashg‘ulot bilan band bo‘lishardi: kattalar ularga kitob o‘qib berishar, yangi narsalarni o‘rgatishar yoki shunchaki ular bilan quvnab o‘ynashardi.

Biroq hamma bolalar ham ota-onalarining e’tiborida emasdi. Ko‘pchilik o‘z holiga tashlab qo‘yilgan edi. Ular kun bo‘yi ko‘ngilxushlik izlab, maqsadsiz tentirashar, shovqin-suron ko‘tarib, sho‘xlik qilishardi. Kattalar esa yo‘laklarda uchrashganlarida yoki qo‘shnilari bilan suhbatlashganlarida bir-birlariga qayta-qayta o‘sha savollarni berishardi. U yerda hayot qanday bo‘larkin? Parvoz yana qancha davom etarkin? Yo‘lga chiqib to‘g‘ri ish qilishdimi? Butun umrlari o‘tgan joyda qolganlari yaxshiroq emasmidi? Shubha va xavotirga to‘la suhbatlarda ko‘pincha aynan shu tashvishli mavzular tilga olinardi.

Ba’zan oyoq ostidagi pol zo‘rg‘a seziladigan darajada titrab qo‘yardi, ammo odamlar bunga allaqachon ko‘nikib ketishgan va endi e’tibor ham berishmasdi. Gohida oziq-ovqat olib kelish uchun navbatdagi borib kelish yoki bolalarning sho‘xliklari haqida gaplashishardi.

Qariyaning yonidagi maydonchada uch kishilik oila — yoshi ancha ulg‘aygan ota-ona va ularning bo‘yi baland, o‘n ikki yashar o‘g‘li yashardi. Bola semiz, beso‘naqay bo‘lib, doimo atrofdagilarni kuldiradigan kulgili vaziyatlarga tushib qolardi.

Kunduzgi uyqudan uyg‘ongach, u chodirdan chiqdi, uyquli ko‘zlarini ikkala mushti bilan ishqaladi, qo‘llarini ikki tomonga keng yoyib, kattagina qornini oldinga chiqarib, maza qilib kerishdi. Shu payt yonidan uning ozg‘in, pakana bo‘yli otasi o‘tib borayotgan edi. Kuchli turtki yegan ota oyoqda turolmay, yo‘lakka uchib tushdi-da, polga uzala yiqildi.

Bola qornini ichiga tortib, otasiga yordam berishga oshiqdi. Uning qo‘lidan ushlab, oyoqqa turg‘izmoqchi bo‘lib bor kuchi bilan yuqoriga tortdi. Vazni yengil ota bir zumda oyoqqa turibgina qolmay, qo‘shimcha tezlik olib, oldinga bir necha qadam yugurib ketdi, muvozanatini yo‘qotib, to‘g‘ri chodir ichiga uchib kirdi va qattiq shovqin bilan ichkariga quladi.

Bu manzaraga beixtiyor guvoh bo‘lgan qo‘shnilar baravariga kulib yuborishdi. Ba’zilar bo‘lib o‘tgan voqeani boshqalarga aytib berarkan, qah-qah otib kulishardi. Hatto qo‘lida bolasini ko‘tarib turgan och sochli yosh erkak ham tabassumini yashira olmadi.

Ota-onasidan anchagina achchiq gaplar eshitgan bola o‘zini aybdor his qilib, odatdagidek boshini egdi va qariyaning yoniga kelib, orqasini devorga suyagancha o‘tirdi. Shundoq ham do‘mboq yonoqlarini xafa bo‘lib shishirdi-da, boshini quyi solib, o‘zining yo‘g‘on oyoqlariga jirkanch bilan tikildi. Go‘yo o‘zidagi bu kamchilikka ko‘nikib bo‘lgandek edi.

— Tushkunlikka tushma, yigitcha. Ular buni yomon niyatda qilishmayapti. Har bir ota-ona farzandining baxtli, muvaffaqiyatli va sog‘lom bo‘lib ulg‘ayishini istaydi, — dedi qariya kutilmaganda tiniq, aslo qariyalarnikiga o‘xshamaydigan ovozda.

Bola unga hayrat bilan qaradi. U boshqa bolalar bilan birga necha bor qariyani masxara qilgan, unga laqablar qo‘ygan, yuzini burishtirib turli qiliqlar ko‘rsatgan, har xil hazillar bilan ustidan kulgan edi! Endi esa o‘zi yetkazgan barcha ozorlardan keyin ham qariya nega bunchalik mehribon bo‘lib qolayotganini hech tushuna olmasdi. U hali bola edi va dunyoni bolalar bilan kattalar qanday turlicha idrok etishini anglamasdi.

— Nega men shunaqaman? — deb so‘radi u do‘mboq qo‘llari va katta qorniga qarab. — Axir men kam ovqat yeyapman, o‘zimni ozg‘in deb tasavvur ham qilyapman, lekin hech narsa o‘zgarmayapti. Aksincha, ahvolim battar bo‘lyapti.

Ularning yoniga turli yoshdagi — kattaroq ham, juda kichkina ham — bir guruh bolalar kelishdi. Do‘stlarining qariya bilan suhbatini eshitib, yonlarida to‘xtashdi va qiziqish bilan quloq sola boshlashdi, garchi dastlab ular faqat uning ustidan kulmoqchi bo‘lib kelishgan bo‘lsa ham.

— Tabiatni esla. U go‘zal va o‘z-o‘ziga yetarlidir. Suv, olov, yer va boshqa unsurlar tinimsiz hamjihatlikda harakat qilib, uyg‘unlik yaratadi. O‘zingni ozg‘in deb tasavvur qilish va kamroq ovqatlanish — to‘g‘ri boshlanish, ammo buning o‘zi yetarli emas. Tasavvur qil, barcha buyuk unsurlar birgalikda uyg‘un ishlash o‘rniga ulardan faqat bittasi yoki ikkitasi harakat qilsa. Nima deb o‘ylaysan, tabiat avvalgidek go‘zal bo‘lib qoladimi?

— Menimcha, yo‘q. Agar faqat olov bo‘lsa, hamma narsa yonib ketadi. Agar faqat olov bilan suv qolsa, ular doimo bir-biri bilan kurashadi, — deb javob berdi bola biroz o‘ylanib.

— Sening organizming ham xuddi shunday tuzilgan. Istagan narsangga erishish uchun aql, tana va qalbni birgalikda ishga solish zarur. Oddiy inson uchun bu eng kamida bajarilishi shart bo‘lgan talab, — dedi qariya xotirjam va ishonch bilan.

Eshitganlarini anglashga urinib, bola yana o‘yga toldi. Qolgan bolalar esa sabr bilan suhbatning davomini kutishar, nigohlarini goh do‘stlariga, goh ular uchun kutilmaganda butunlay boshqa qiyofada namoyon bo‘lgan qariyaga qaratishardi.

— Bu juda qiyin… Men bunday vazifani hech qachon uddalay olmayman, — dedi bola past ovozda.

— Ha, bu oson emas. Sen haqsan. Ammo buni amalga oshirish mumkin. Men Lavw ismli bir yigitni bilaman. U ko‘pchilik uchun nihoyatda qiyin, ba’zan esa mutlaqo imkonsiz bo‘lib tuyuladigan ishni uddalagan.

— U ham semiz va beso‘naqay bo‘lganmi? — deb so‘radi bola.

— Yo‘q, — dedi qariya jilmayib. — Ammo uning erishgan yutuqlari sen orzu qilayotgan narsadan bir necha barobar murakkabroq.

— U bunga qanday erishgan? Bizga aytib bera olasizmi?

Qariya o‘yga toldi. Go‘yo javobni o‘sha yerdan izlayotgandek oldinga, uzoqlarga tikildi va, aftidan, javobni topgach, tasdiqlagandek bosh irg‘adi.

— Men sizlarga Lavwning hayoti haqida hikoya qilib bera olaman. Ammo bu hikoya uzoq davom etadi, safarimizning oxirigacha cho‘ziladi. Tinglashga tayyormisizlar? — deb so‘radi u bolalarni diqqat bilan ko‘zdan kechirib.

— Ha! Tayyormiz! — deb bola hammaning nomidan quvonch bilan javob berdi.

Qolganlar ham uning gapini tasdiqlab, ishtiyoq bilan bosh irg‘ashdi.

Bolalar endi uzoq vaqt shovqin-suron ko‘tarmay, sho‘xlik qilmay o‘tirishidan xursand bo‘lgan bolaning onasi o‘tirish uchun bir dasta yumshoq gilamcha olib keldi.

— Sizga katta rahmat, hurmatli otaxon. Hozir bolalarga e’tibor juda yetishmayapti, sizning hikoyangiz ayni muddao bo‘ladi. Biz ham uni mamnuniyat bilan tinglaymiz, — dedi ayol.

— Yaxshi. O‘sha paytlarda ko‘p narsalar boshqacha edi, ammo ko‘p jihatlar hozirgidek ham edi. Hammaga tushunarli bo‘lishi uchun harakat qilaman. Quloq solinglar.

U oyoqlarini chalishtirib o‘tirdi, yostiq ostidan eskirib ketgan metall suv idishini oldi. Uning yon tomonida o‘chib ketayozgan o‘yma yozuv zo‘rg‘a ko‘zga tashlanardi — noma’lum yozuvdagi harflarmi yoki raqamlarmi, ajratish qiyin edi. Bir necha qultum suv ichgach, avval o‘ng qo‘li bilan, keyin chap qo‘li bilan soqolini siladi.

Endi u keksa va nimjon ko‘rinmasdi. Endi tinglovchilar qarshisida odamlar maslahat so‘rab keladigan donishmand oqsoqol o‘tirardi. Qo‘llarini tizzalariga qo‘yib, ko‘zlarini yumgancha, u o‘z hikoyasini boshladi.

I qism — Lavw. Boshlanish. Shaman shogirdi

1. Quyosh Olami

Olis o‘tmish zamonlari. Buyuk hamjihatlik va osoyishtalik davri. Quyosh tizimi o‘zining gullab-yashnagan davrida cheksiz koinotning barcha tomonlariga behisob quvvat — ezgulik, quvonch va beg‘ubor sho‘xlik energiyasini taratardi.

Bu yuksak texnologiyalar davri edi. Kristall texnologiyalari va superoyna aql bovar qilmas darajada rivojlangan, shu bilan birga insoniyat yuksak axloqli, ma’rifatli va ilmga sadoqatli bo‘lib qolgan edi.

Shiddatli girdobda sayyoralar — rangi, shakli va o‘lchami jihatidan bir-biriga mutlaqo o‘xshamaydigan osmon jismlari — Quyosh atrofida turli tezlikda va turli masofalarda harakatlanardi. Faqat ba’zan ular start oldidan saf tortgan yuguruvchilardek bir qatorga tizilishar, biroq bir lahza ham to‘xtamay, o‘zlarining ko‘rinmas yo‘llari bo‘ylab harakatni davom ettirishardi. Ular milliardlab yillar davomida qayta-qayta atrofdagi barcha narsaga issiqlik va yorug‘lik baxsh etuvchi yulduz atrofida aylanib, koinotning bepoyon kengliklari sari intilardi. Uning mehriga javoban sayyoralar o‘z yog‘dularining akslari bilan Quyoshni erkalagandek bo‘lar, go‘yo buning evaziga o‘zlarining sadoqatli qalbi va cheksiz muhabbatidan bir parcha hadya etishardi. Bu ulug‘vor aylanishning markazida esa buyuk Quyosh ilhomning oltin alangasi bilan porlab turardi.

Ana shu sayyoralar davrasidan biri bizning sevimli Erzettamiz, hozir Yer deb ataladigan sayyora edi. Uning moviyligi abadiy bo‘lsin. O‘sha olis zamonlarda Erzetta hali Quyosh tizimidagi insoniyatning bosh sayyorasi emas edi. Bugungi kunda Mars va Yupiter oralig‘ida faqat asteroidlar kamari qolgan Asterra sivilizatsiyaning asosiy olami, uning siyosiy va madaniy markazi bo‘lgan. Hatto qizil Armasta, hozirgi Mars ham Erzettaga qaraganda ancha rivojlangan va aholisi ancha zich joylashgan sayyora edi. Uning yuzasida ulkan shaharlar, sanoatning asosiy qismi, bosh harbiy tayanch hamda eng yirik savdo-sanoat markazi joylashgan edi. O‘z ahamiyatiga ko‘ra Armasta ikkinchi o‘rinni egallardi. Venerta, hozirgi Venera esa uchinchi o‘rinda turardi.

Erzetta esa ulkan tabiiy qo‘riqxona edi. So‘nggi galaktik urushdan keyin tuzilgan tinchlik shartnomasiga muvofiq, sayyorada doimiy yashash uchun joylashish taqiqlangan edi. Shu sababli Erzetta okrugining bosh shahri uning yo‘ldoshlaridan birida joylashgan edi. Shartnomaning yana bir sharti mahalliy tub aholining hayotiga mutlaqo aralashmaslikdan iborat edi. Shunday qilib, Erzetta nafaqat bahsli va yopiq hudud hisoblanar, balki karantin ostida ham saqlanardi. Aynan shu sababli sivilizatsiyaning barcha vaqtinchalik obyektlari aholi yashamaydigan va tub aholi yetib borishi qiyin bo‘lgan hududlarda joylashtirilgan edi.

Sayyora yuzasidan faqat qat’iy cheklangan miqyosda va vaqtinchalik foydalanishga ruxsat berilardi. Bu yerda nihoyatda noyob va eng qimmatli foydali qazilmalarni qazib oluvchi beshta kon faoliyat yuritardi. Erzettaning butun hududida o‘rmonlarni kesish taqiqlangan edi. Faqat noyob daraxt turlari o‘sadigan va tub aholi manzilgohlari bo‘lmagan uchta orol bundan mustasno edi. Bir-biridan uzoqda joylashgan ikkita orolda asosan olimlar istiqomat qiladigan yirik inson manzilgohlari mavjud edi. Butun sayyora bo‘ylab begona ko‘zlardan ishonchli yashirilgan yetmish ikkita tadqiqot bazasi tarqalgan edi. Ularning aniq joylashuvini bilmagan holda topish deyarli imkonsiz edi.

Kichik sanoat va ilmiy-tadqiqot majmualaridan tashqari, sayyorada ancha rivojlangan dam olish va sog‘lomlashtirish sohasi ham mavjud edi. U ellik to‘rtta sog‘lomlashtirish markazi hamda yetmish oltita dam olish va ko‘ngilochar maskanni o‘z ichiga olardi. Bu joylarga faqat shifokor tavsiyasi bilan, alohida xizmatlari uchun yoki katta haq to‘lab, oldindan o‘z navbatini kutgandan keyingina borish mumkin edi.

Erzettaga borib kelganlar chinakam omadli insonlar hisoblanardi va bu ayni haqiqat edi. Urushdan keyingi barcha asrlar davomida ushbu ajoyib sayyoraga Quyosh tizimi aholisining bir foizidan ham kamrog‘i tashrif buyurgan edi. Ular ilk bor gullar ifori, daraxtlarning efir moylari va o‘t-o‘lanlarning xushbo‘y hidlariga to‘yingan billurdek musaffo havodan nafas olganlarini cheksiz zavq va ehtirom bilan eslashar, boshqalarga hikoya qilib berishardi. Bu iforlar Erzettadagi hayotga hali ko‘nikmagan har qanday odamning boshini aylantirardi. Bu havodan to‘yib nafas olishning iloji yo‘q edi: inson qancha ko‘p nafas olsa, yana bir bor nafas olgisi shuncha kuchliroq kelardi. Bizning zamonimizda bunday tuyg‘uni faqat momaqaldiroqli yomg‘irdan keyin yoki erta tongdagi ayozli havoda his qilish mumkindek. Omadlilar dastlabki kunlarda na ovqat yeyishni, na uxlashni istaganlarini zavq bilan so‘zlab berishardi. Ular faqat nafas olishni, buloq suvidan ichishni, tong otishi va quyosh botishini tomosha qilishni, dengiz shovqini, yaproqlar shitirlashi va ajoyib qushlarning sayrashini tinglashni xohlashardi.

Erzetta tabiati tasavvur qilib bo‘lmas darajada go‘zal bo‘lib, o‘simliklar va tirik mavjudotlarning xilma-xilligi bilan hayratga solardi. Bokira daryolar va ko‘llar o‘zining go‘zalligi hamda suvlarining tiniqligi bilan ularga boqayotgan insonni go‘yo sehrlab, nigohini maftun etardi. Inson qo‘li tegmagan tabiat eng musaffo suv bilan chanqoqni qondirar, ta’mi hech narsaga qiyoslab bo‘lmaydigan mevalar, rezavorlar va yong‘oqlarni hadya etar, inson tanasi va ongini ilohiy quvvatga o‘xshash qandaydir kuch bilan to‘yintirardi. Hatto eng mukammal ekran ham tabiat bu olamni bezagan ranglarning butun boyligini va eng nozik tuslarini to‘liq aks ettirishga qodir emas edi. Bu ulug‘vor go‘zallikni sifatini yo‘qotmagan holda surat yoki videoyozuvda saqlab qolish esa undan ham mushkul edi. Bu mukammal manzarani undan qolishmaydigan go‘zal tovushlar to‘ldirib turardi. Bu yerda hamma narsa shunchaki ko‘zni qamashtiradigan darajada go‘zal emasdi — go‘yo butun olam quvonch energiyasi va ilg‘ab bo‘lmas baxt to‘lqinlari bilan sug‘orilgan, ular esa insonda yashashga bo‘lgan ishtiyoqni yanada kuchaytirardi.

Darvoqe, bizning zamonimizda ham Yer yuzida suv havzalari musaffoligi jihatidan o‘sha qadimgi suv havzalari bilan, o‘rmonlar, vodiylar va tog‘lar esa o‘zining ulug‘vorligi, o‘simlik va hayvonot dunyosining boyligi bilan o‘sha qo‘riqxona-Yerga tenglasha oladigan ayrim go‘shalar hali ham saqlanib qolgan. Ammo, afsuski, bunday joylar yildan-yilga tobora kamayib bormoqda.

2. Manba

Tog» yonbag‘ri bo‘ylab, uni aylanib o‘tadigan so‘qmoqdan qaddi-qomati kelishgan bir yigit ketib borardi. U chap yelkasida sig‘imi qariyb ellik litr bo‘lgan katta suv idishini ko‘tarib olgan, o‘ng qo‘lida esa korpusi bo‘ylab ko‘k chiziq tortilgan kichkina yashil termos idishni ushlab turardi. Bu chiziq ichkarida qancha suv qolganini ko‘rsatardi. Yigit bosh barmog‘i bilan yassi qopqoqni surib ochdi, idishni lablariga tutdi-da, boshini orqaga tashlab, uch qultumda ichidagi suvni oxirigacha ichib yubordi. Rohatlanib ko‘zlarini yumdi. Hayotbaxsh namlik tetiklik baxsh etuvchi oqimdek yosh vujudi bo‘ylab taralar, yuzidagi huzurbaxsh tabassum esa uning naqadar rohatlanayotganini so‘zsiz ifodalardi.

Boshini o‘ngga burib, u nigohini dengizning moviy bepoyonliklariga qadadi. Qayerdadir o‘sha yerda shaffof sarg‘ish suzgichli yo‘l-yo‘l akulalar to‘dasi suzib yurardi. Yigit ularga xayolan quvonchli salom va ezgu tilaklarga to‘la o‘z energiyasining bir nurini yo‘lladi. Deyarli shu zahoti javob keldi: ko‘plab ingichkaroq nurlar uning aurasiga tegib, o‘zlari bilan iliqlik va yaxshi kayfiyat zarralarini olib keldi. Yigit dengizdan ko‘z uzmay, mehr bilan jilmaydi.

— Rahmat sizlarga, do‘stlar. Sizlarga ham oq yo‘l.

So‘ng atrofga nazar tashlab, tog» etagidagi kichkina qumli sohilga tikildi. Tog» bu qirg‘oq go‘shasini uch tomondan o‘rab, shamol va begona nigohlardan himoya qilardi. Bu yerga undan boshqa hech kim kelmasdi. Aslida, hayvonlarning asosiy ko‘chish yo‘llari va tub aholining so‘qmoqlaridan chetda joylashgan butun tog‘da ham ahvol shunday edi. Mabodo sayyoraning biror qiziquvchan aholisi baribir yaqinlashishga qaror qilsa, qo‘rquv nurlatgichlari darhol ishga tushardi. Ular tog‘ni har tomondan o‘rab olgan bo‘lib, ikki oyoqli va to‘rt oyoqli mehmonlarni, shuningdek, mahalliy hayvonot dunyosining yirik vakillarini ham hurkitib yuborardi. Hatto kuch-qudrat va g‘azabga to‘lib-toshgan bahaybat yirtqichlar ham ko‘rinmas nurlanish qarshisida chekinardi. Bu nurlanish ularda o‘zlaridan beqiyos darajada ulkan va noma’lum bir narsaga nisbatan qo‘rquv uyg‘otardi. Tub aholi vakili yoki hayvon tog‘ga qancha yaqinlashsa, ta’sir shuncha kuchayardi: avval xavf-xatar hissi, keyin qo‘rquv, undan so‘ng dahshat paydo bo‘lardi. Agar mavjudot oldinga yurishda davom etsa, vahima boshlanib, ongi xiralashardi. Biroq ish hech qachon bu darajaga yetib bormagan — odatda himoyaning dastlabki ikki bosqichi kifoya qilardi. Amulet taqib yuradigan sivilizatsiya odamlariga esa nurlatgichlar ta’sir qilmasdi.

Kosalarida to‘q sariq doiralar bo‘lgan uchta katta to‘q ko‘k toshbaqa sohilda uymalashib, deyarli oppoq qumga nimanidir ko‘mishar yoki qazib olishardi. Yigit ularga qo‘l silkitdi va katta xarsang toshdan oshib o‘tayotganida ham ularni kuzatib turdi. Keyin so‘qmoq pastga qarab yo‘naldi, qalin paporotniklar esa sohilni, toshbaqalarni, hatto dengizni ham ko‘zdan yashirdi.

Yigit yer ostidan buloq otilib chiqib, juda sayoz ko‘lmak hosil qiladigan joyga yetib kelgach, ikki metr pastga tushdi. Bu yerda suv toshlar orasidan sizib o‘tib, kichik sharsharaga aylanardi. Go‘yo tabiatning o‘zi uni suv olish oson bo‘lishi uchun yaratgandek edi. Suvning sifati hayratlanarli darajada ajoyib edi: billurdek tiniq, inson uchun zarur minerallarga boy, salqin va g‘oyatda mayin. Uni ichish chinakam huzur bag‘ishlardi. Hatto suvning tuzilishi ham o‘zining naqshdek go‘zal shakli bilan hayratga solar, shifobaxshligi esa yaralarning tezroq bitishiga yordam berardi. Mubolag‘asiz, bu suvni tirik suv deb atash mumkin edi. Biroq bu sayyora uchun bunday sifat favqulodda hodisa hisoblanmasdi. Tarkibi shunga o‘xshash, ba’zan esa undan ham qimmatliroq bo‘lgan buloqlardan sog‘lomlashtirish maqsadida anchadan beri foydalanib kelinardi. Bunday suv Quyosh tizimining ko‘plab burchaklariga yetkazib berilar va unga talab nihoyatda katta edi.

Yigit katta idishni ikki metr balandlikdan tushayotgan keng suv oqimi ostiga qo‘ydi va shu orada termos idishini ham to‘ldirdi. Qopqog‘ini yopib, uni yaqin atrofda yotgan, stolni eslatuvchi yassi tosh ustiga qo‘ydi. So‘ng sharshara chetidan oqayotgan tetiklantiruvchi suvni hovuchlab olib, qo‘llari va yuzini huzur bilan yuvdi. Shundan keyin lablarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri buloq suviga tutib, qonib-qonib ichdi.

Katta idish to‘lguncha kutib, uning qopqog‘ini yopdi va tosh yoniga qo‘ydi. Keyin yana jilg‘a tomon qaytib, boshini sovuq suv oqimi ostiga tutdi. Bugun havo ayniqsa issiq edi, shu bois bunday cho‘milish ayni muddao bo‘ldi. Suv oftobda qoraygan terisini yoqimli sovitar, boshining tepasidan ingichka jilg‘alar bo‘lib orqasi va oyoqlari bo‘ylab oqib, yana soyga qo‘shilardi. So‘ng mayin shildirab, pastga, moviy dengiz tomon oqib ketardi.

Sharshara ostidagi dushini tugatgach, yigit shoshilmay tosh yoniga keldi, termos idishini olib, belbog‘iga mahkamladi. Keyin chap qo‘lining yengil harakati bilan katta suv idishini yelkasiga tashladi-da, ortga yo‘l oldi.

So‘qmoqni to‘sib turgan katta xarsang toshga yaqinlashgach, u suv idishini yelkasidan tushirib, go‘yo uni yuqoriga uloqtirmoqchidek aylantira boshladi. Bir oz yugurib kelib, idish navbatdagi aylanishini tugatib, yuqoriga ko‘tarila boshlagan ayni lahzada yerdan kuch bilan depsindi. Idishning harakatidan hosil bo‘lgan kuch uni ham o‘z ortidan tortdi va yigit xarsang tosh ustiga yengillik bilan yugurib chiqdi. So‘ng xuddi shunday chaqqonlik bilan uning narigi tomonidan pastga sirg‘alib tushdi. Suv idishini yana chap yelkasiga tashlab, baza tomon yo‘lida davom etdi.

Tropik o‘rmondan chiqqach, yigit chap tomonda dengiz va ko‘rfazning maftunkor manzarasini ko‘rdi. To‘xtamasdan, pastga, yaqindagina uchta toshbaqa uymalashib yurgan joyga qaradi. Ular endi u yerda yo‘q edi. Toshbaqalar suv ostida suzib, kosalarini dengiz qa’riga olib ketishardi. Faqat shaffof suvda yaqqol ko‘rinib turgan yorqin to‘q sariq dog‘largina ularning qayerdaligini bildirib turardi.

3. Ustoz bilan suhbat

Bazaga qaytgach, yigit turar joy blokining yonidan o‘tib, o‘zining Donk-Tizim kosmik kemasi tomon yo‘l oldi. Kichik trap tushirilgan edi. U yaqinlashishi bilan oval korpusning kirish eshiklari shovqinsiz devor ichiga tortilib, egasiga yo‘l ochdi. Yigit trapdan ko‘tarilib, Donk ichiga kirdi.

Omborxona va yuk bo‘limi vazifasini bajaradigan kichik xonaning eshigini ochib, Lavw olib kelgan suvini qayerga qo‘yishni o‘ylay boshladi. U hali bir qarorga kelishga ulgurmagan ham ediki, turar joy bo‘limida aloqa qurilmasining chaqiruv signali yangradi. Yigit suv idishini joylashtirishga vaqt sarflamay, uni ko‘targancha chaqiruv ovozi kelayotgan tomonga yo‘l oldi.

O«ng tomonda, turar joy bo‘limining o‘rtasida, ikkita katta illyuminator oralig‘ida turgan yozuv stolining chetida kichkina kristall shar qizil nur taratib turardi. Lavwning yuzida tabassum paydo bo‘ldi — signal rangidan kim aloqaga chiqayotganini allaqachon anglagan edi. U stolga yaqinlashib, buyurdi:

— Aloqani yoq!

Shu zahoti shar oldida oltmish yoshlardagi, sochlarining yarmi oqargan, kichkina, ozoda soqolli erkakning tasviri paydo bo‘ldi. U o‘z kabinetidagi yozuv stoli ortida o‘tirib, biroz qisilgan mehribon ko‘zlari bilan sevimli shogirdiga qarab turardi.

— Xayrli kech, ustoz San Tagon, — deb birinchi bo‘lib salom berdi yigit.

— Xayrli kun, Lavw! Ahvollaring qalay, bolam? — deb tetik ovozda javob qaytardi ustoz.

— Hammasi yaxshi, ustoz.

— Ko‘rib turibman, uchib ketishga tayyorgarlik ko‘ryapsanmi? — deb so‘radi San Tagon suv idishiga ko‘z qirini tashlab.

— Ha, shunday. Deyarli hammasi tayyor. Gul urug‘lari va siz yaxshi ko‘radigan mevali daraxtning hosillari ham terilib, kemaga yuklandi.

— Rahmat senga, Lavw. Erzettada bu mevalar shunchaki beqiyos bo‘lib yetiladi. Nabiralarim bilan ikkalamiz ularni juda yaxshi ko‘ramiz, — dedi ustoz quvonchini yashirmay.

— Erzetta ajoyib sayyora. Hatto undan uchib ketging ham kelmaydi, — deb javob berdi Lavw va shu so‘zlarni aytar ekan, suv idishini joyiga qo‘yish uchun yuk bo‘limiga qaytdi.

Shu vaqt davomida kristall shar San Tagonning tasvirini Lavwning ro‘parasida aks ettirib turardi. Agar ular orasida biror to‘siq paydo bo‘lsa, ustozning qiyofasi ohista yon tomonga siljib, uning yonida muallaq turishda davom etardi.

— Ha, albatta, bu borada senga to‘liq qo‘shilaman. Erzettaga oxirgi marta borganimga, uning go‘zal o‘rmonlari va vodiylarida sayr qilganimga qancha yillar bo‘ldi, ammo u hanuz deyarli har kecha tushimga kiradi, — dedi ustoz. Uning nurli tabassumida zo‘rg‘a seziladigan mung paydo bo‘ldi.

— Ayniqsa, quyosh botishi va tong otishi nihoyatda go‘zal. Albatta, suvosti olami ham, — dedi Lavw xayolga cho‘mib.

— Afsuski, men suvdan qo‘rqaman va hech qachon dengiz qa’rining go‘zalligini o‘z ko‘zlarim bilan tomosha qila olmayman. Sen uchun dengiz tubi o‘z uyingdek aziz, men uchun esa suv yuzasidan pastdagi har qanday narsa yuragimni shu qadar tez urdiradiki, go‘yo yana bir ozdan keyin ko‘kragimdan otilib chiqadigandek tuyuladi, — deb tan oldi ustoz.

— Bolalikdagi ruhiy jarohat vaqt o‘tishi bilan yo‘qolmaydi. U faqat inson bilan birga ulg‘ayib, tobora kuchayib boradi, — dedi Lavw xotirjamlik bilan.

— Mening holatimda aynan shunday bo‘ldi. Albatta, uyat, ayniqsa nabiralarim oldida, ammo o‘zimni hech yenga olmayman. Bir marta bahaybat baliqning qorniga tushib qolish unchalik yoqimli sarguzasht emas ekan. Yaxshiyamki, baliqchilar yaqin atrofda bo‘lib, meni tezda qutqarib olishgan, — dedi San Tagon endi pastroq ovozda.

Lavw divanga o‘tirib, indamay tingladi. Shu bilan birga, beixtiyor o‘zi shunday vaziyatga tushib qolsa, qanday yo‘l tutishi haqida o‘ylardi.

— Mening unsurim — havo, — dedi San Tagon yana tetik ovozda.

— Shuning uchun Ariznada yashaysizmi? — deb so‘radi Lavw.

— Ha, bolam. Armasta atrofida aylanib yuradigan ulkan qush ustidagi hayot menga juda ma’qul. Ish joyim yaqin, bolalarim bilan nabiralarim ham yonimda. Ammo men haqimda yetarlicha gaplashdik. Yaxshisi, o‘zingning ishlaring qanday ketayotganini ayt. Endi suv ostida qancha vaqt tura olasan? Yangi a’zong pand bermayaptimi?

— Mening rekordim — deyarli to‘rt soat. Sohilning deyarli hamma joyini o‘rganib chiqdim va bir qiziq narsani topdim, — deb javob berdi Lavw.

U yuk bo‘limi yonidagi shkafga yaqinlashdi, yuqori eshikchasini ochib, suv bilan to‘ldirilgan shisha kolbani oldi. Uning tubida kichik bir uyum toshlar va suv o‘tlari yotardi.

— Bu nima, Lavw? — deb sabrsizlik bilan so‘radi olim.

— Men uni Takrorlovchi deb atayman. U esa o‘zini «Biz — atrofimizdagi narsalarning o‘zimiz» deb ataydi.

— Nima deganing bu — u o‘zini shunday ataydimi? — deb hayratlandi olim. — Nahotki bu bir uyum tosh gapira olsa?

Lavw bir zum ikkilanib qoldi va o‘zini aybdor his qilgandek boshini egdi.

— Ustoz, men sizga bu haqda ilgari aytmagandim. Meni kechiring. Gap shundaki, men tirik mavjudotlar bilan — daraxtlar, hayvonlar, baliqlar va hatto toshlar bilan ham muloqot qila olaman.

— Hozir hazillashdingmi? — deb ishonqiramay so‘radi San Tagon.

— Qishlog‘imizda bu haqda hamma biladi. To‘g‘ri, ular buni ko‘proq qiziqarli bir o‘ziga xoslik deb bilishadi, qobiliyatimni esa hech kim jiddiy qabul qilmaydi, — deb javob berdi Lavw qo‘llarini ikki tomonga yoyib.

— Xo‘sh, qanday qilib muloqot qilasizlar? Qaysi tilda? — deb yarim hazil ohangida so‘radi San Tagon, eshitganlariga hali ham to‘liq ishonmay.

— Tirik mavjudotlar men bilan ramzlar, timsollar va tasvirlar tilida muloqot qiladi. Bir kuni mana shu toshlar uyumi yonidan suzib o‘tayotgandim. U qumli tubda qandaydir g‘alati ko‘rinib turardi. Men undan: «Bu toshlar uyumi bu yerda nima qilyapti?» deb so‘radim. Javob darhol keldi: «O‘zing uyumsan», — Lavw o‘sha voqeani eslab jilmaydi va davom etdi: — U juda kirishimli, buning ustiga hazil-mutoyibani ham juda yaxshi tushunadigan mavjudot ekan. Bu organik va mineral hayot shakllarining simbiozi, butun boshli koloniya — o‘ziga xos mini-kombinat yoki mini-laboratoriya.

— Xo‘sh, bu mini-laboratoriya nimalarga qodir? — deb endi mutlaqo jiddiy ohangda so‘radi San Tagon, Lavw hazillashmayotganiga uzil-kesil ishonch hosil qilib.

— U yonida paydo bo‘lgan har qanday narsani takrorlaydi — o‘zi tegib turgan buyumning nusxasini yaratadi. Buni shu qadar aniq bajaradiki, buyumni molekulyar darajasigacha qayta hosil qiladi. Bu hatto nusxa ham emas — yuz foiz asl buyumning o‘zi.

Lavw Takrorlovchini kolbadan chiqarib, ag‘dardi va g‘ayrioddiy «uyum»ning pastki qismini ko‘rsatib dedi:

— Ko‘ryapsizmi, ustoz? Orqa tomonining o‘rtasida asalari uyasidagi katakka o‘xshash sakkizburchak katakcha bor.

— Ha, ko‘ryapman. Uning ichida qandaydir dumaloq narsa bor, — deb javob berdi ustoz yaqinroq surilib.

— Bu mening oltin uzuk-kalitim. Uni nusxalashi uchun Takrorlovchiga berdim. U mendan: «Birdan sakkizgacha — nechta?» deb so‘radi. Ko‘ryapsizmi, markaziy katakcha atrofida yana sakkizta xuddi shunday katakcha joylashgan. U bir vaqtning o‘zida sakkiztagacha nusxa yarata oladi. Menga bunchasi kerak emas, shuning uchun to‘rttasini buyurdim. Bir necha oy ichida u ishning qariyb o‘ttiz foizini bajarib bo‘ldi, — deb tushuntirdi Lavw, tayyorlanayotgan buyumlar joylashgan katakchalarni ko‘rsatib.

— Ammo u oltinning o‘rniga nimadan foydalanadi? — deb hayron bo‘lib so‘radi olim.

— Ustoz, Takrorlovchi oltinning o‘rniga boshqa narsa ishlatmaydi — u oltinning o‘zini yaratadi. Buning ustiga, hatto molekulyar emas, kvant darajasida. Dastlab sintez qilingan proton va neytronlardan yadro, shuningdek, elektronlar hosil qilinadi, so‘ng oltin atomi shakllantiriladi, — dedi Lavw g‘oyatda jiddiy ohangda.

San Tagon shogirdining yuziga diqqat bilan tikilib, unda hazilning hech bo‘lmaganda zarracha alomatini ilg‘ashga urindi. Ammo bunday alomat yo‘q edi. Lavw mutlaqo samimiy gapirar va aytayotgan har bir so‘ziga qat’iy ishonardi.

— Bu aql bovar qilmaydigan hodisa! Agar hammasi rostdan ham sen aytgandek bo‘lsa, hozir qo‘lingda butun tizimdagi eng ajoyib va eng qimmatli mavjudot turgan bo‘lishi mumkin, — dedi olim hayratga tushgan bolakayning ovozi bilan.

— To‘g‘ri, Takrorlovchi ajoyib mavjudot. Ammo men uni eng ajoyibi deb atamagan bo‘lardim. Nazarimda, bu olamda undan ham hayratlanarli mavjudotlar bor. Ularning bajaradigan ishi beqiyos darajada murakkab, natijasi esa bebaho.

— Bolam, nimani nazarda tutyapsan? — deb San Tagon tushunmay qo‘llarini ikki tomonga yoydi.

— Hech bo‘lmaganda ona bo‘lgan ayolni, — deb jilmayib javob berdi Lavw.

Olim itoatkorona qo‘llarini qorni ustida qovushtirdi, kreslo suyanchig‘iga suyanib, jilmaygancha o‘ychan bosh irg‘ay boshladi. U shogirdiga usta o‘z hayotidagi eng mukammal ijod namunasiga qaragandek boqardi.

— Men kim bilan ilmiy bahslashishga urinayotganimni doimo unutib qo‘yaman. Shogird allaqachon ustozidan o‘zib ketgan. Chamasi, menga endi dam olishga chiqish vaqti kelgandir, — dedi San Tagon go‘yo hayotdan charchagan odamning ovozida.

— Sevimli ishingizsiz yashay olmaysiz, ustoz, — dedi Lavw Takrorlovchini qo‘lida aylantirishda davom etib. — Buning ustiga, hali erta. Mendan tashqari ham bilim va donoligingizni o‘rgatishingiz mumkin bo‘lgan shogirdlaringiz yetarli.

— Shunday. Bu safar ham sen haqsan, — dedi olim mamnun jilmayib va yana ekranga yaqinlashdi. — Ayt-chi, sening bu Takrorlovching faqat metallarning nusxasini yarata oladimi?

— Men unga oddiy oltin uzukni emas, balki kirishimga ruxsat berilgan barcha eshiklarni ochadigan uzuk-kalitni berdim. O‘zingiz bilasiz, bunday uzuklarning ichida yuksak texnologiyali murakkab qurilmalar mavjud: oltin va boshqa metallardan tashqari, polimerlar, nihoyatda murakkab qotishmalar, mikrosxemalar va turli tolalar ham bor. Xullas, ichki qurilmaning bir qismi allaqachon mutlaq aniqlik bilan qayta yaratilgan, hozir esa u qimmatbaho toshni yaratishga kirishdi. Katta ehtimol bilan, ish tugagach, uzuklar asl nusxaga atomigacha bir xil bo‘ladi. Hech qanday ekspertiza ularni bir-biridan ajrata olmaydi, — dedi Lavw mamnuniyat bilan.

— Nima deyishni ham bilmay qoldim. Bu hech bo‘lmaganda ilmiy doiralarda katta shov-shuvga sabab bo‘lishi shubhasiz. Takrorlovchini akademiyaga olib kelasanmi? Uni imkon qadar tezroq tadqiq qilish zarur. Ikki haftadan keyin poytaxtda Tizim O‘yinlari marosimi bo‘lib o‘tishini eslaysanmi? Bu kashfiyot senga juda ko‘p ball keltiradi.

— Buni aynan hozir qilish shartmi, ustoz? Balki keyingi O‘yinlargacha kutarmiz? — deb so‘radi Lavw.

— Aslo mumkin emas. Uch yil avval yosh chegarasi tufayli ishtirok eta olmaganding. Bu safar akademiya eng yaxshi besh nafar shogirdini nomzod sifatida ko‘rsatmoqda, amakivachchang Asiliya ham ulardan biri. Senda sovrindor bo‘lish imkoniyati juda katta. Bunday kashfiyot bilan hech bo‘lmaganda tizimning eng yaxshi yuz nafar olimi qatoriga kirasan, — San Tagon tiniq suyuqlik solingan stakanni olib, bir necha qultum ichdi va davom etdi: — Demak, harakat qilishga arziydigan sabab bor. Ha, aytgancha, qanotli do‘stingning ahvoli qanday?

— Daryo vodiysiga uchib ketganicha hali qaytmadi. Aftidan, o‘ziga dugona topib olgan — hozir ularda juftlashish davri. Chaqirsam, faqat: «Menga vaqt ber», deb javob qaytaradi. Ertagacha uchib kelmasa, uni izlashga boraman, — dedi Lavw.

— Ehtiyot bo‘l. Mahalliy tub aholi ibtidoiy bo‘lsa ham, juda xavfli. Ularni mensimaslik mumkin emas. Albatta, gumbaz va qo‘rqitish tizimidan foydalan. Qanotli do‘stingni skanerlashing bilan darhol bazaga qayt, — deb San Tagon odatdagidek ko‘rsatmalar berdi.

— Xo‘p, ustoz. Ehtiyot bo‘laman, — deb jilmayib javob berdi Lavw.

Hozir olim unga g‘amxo‘r va haddan tashqari ehtiyotkor bobosini eslatardi. Faqat issiqroq kiyinish va qancha ovqat yeyish kerakligi haqidagi maslahatlar yetishmayotgandi, xolos.

— Keling, Takrorlovchiga qaytaylik, Lavw. Undan qayerdan paydo bo‘lganini va o‘ziga o‘xshagan boshqa mavjudotlar bor-yo‘qligini so‘ray olasanmi?

— Allaqachon so‘raganman. Biz u bilan tez-tez suhbatlashib turamiz, — deb javob berdi Lavw, Takrorlovchiga cheksiz baxtiyorlik bilan jilmayib qararkan.

— Xo‘sh, do‘sting senga nimalarni so‘zlab berdi? — deb so‘radi olim.

Bu vaziyat uning kulgisini qistardi. Agar bunday gaplarni eng yaxshi shogirdi emas, boshqa birov aytganida, ularni bemalol telbaning alahsirashi deb qabul qilish mumkin edi.

— Siz haqsiz, ustoz, u haqiqatan ham mening do‘stim. Esingizdami, men Asterraga uchib ketib, ikki hafta bazada bo‘lmagandim? O‘shanda Takrorlovchi meni uni tashlab ketdi deb o‘ylabdi. U karaxt holatga tushib, uzuklarni nusxalashni to‘xtatib qo‘ygan, bo‘sh katakchalarda esa shisha sharchalar paydo bo‘lgan — u atrofidagi narsalarni takrorlay boshlagan. Bu safar kolbaning shishasini.

— Ana xolos! Ammo u nega bunday qiladi?

— Uning aytishicha, atrofdagi olamni nusxalash — uning hayotiy vazifasi. Dengiz tubida u duch kelgan hamma narsani: toshlar, qum, suv va organik moddalarni takrorlagan. Men uchun esa uzuklarni nusxalayapti, chunki meni o‘zining do‘sti deb biladi. U o‘zining kelib chiqishini eslay olmaydi. Undan kelayotgan timsollarga qaraganda, u nihoyatda qadimiy mavjudot va hech qachon o‘ziga o‘xshaganlarni uchratmagan. Ehtimol, u haqiqatan ham o‘z turining yagona vakilidir, hech bo‘lmaganda Erzettada. Shuningdek, Takrorlovchi koinotdan kelgan bo‘lishi mumkinligini ham istisno qilmayman. Bunga bir qator dalillar ishora qilmoqda.

— Seningcha, u bu yerga meteorit bilan kelib qolganmi? — deb aniqlashtirdi olim.

— Bo‘lishi mumkin. Ammo bunga ishonch hosil qilish uchun to‘liq tadqiqotlar majmuasini o‘tkazish zarur. Takrorlovchini akademiyaga olib kelaman, faqat uzoq vaqtga emas. Aks holda, u uzuklarni nusxalashni yana to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Juda arazchi ekan, — dedi Lavw.

— Mayli, sen bilan yashayversin. U qanday muhitda yashaydi o‘zi? Sho‘r suvdami?

— Ha, oxirgi paytlarda u sho‘r suvda yashagan va tashqi ko‘rinishi jihatidan unga moslashib olgan. Mana, masalan, ko‘ryapsizmi, uning tanasidan suv o‘tlari o‘sib chiqqan. Ehtimol, ular orqali kislorod va boshqa zarur elementlarni o‘zlashtiradi. Agar uni bog‘ga joylashtirsak, suv o‘tlari o‘rnida poya va barglar paydo bo‘lsa kerak. Unga qayerda yashashning farqi yo‘q: dengiz suvidami, Oy krateridami yoki tropik o‘rmondami. Hatto axlat uyumida ham o‘zini juda yaxshi his qiladi.

— Hayratlanarli! U suvdan eng murakkab qotishmalar, polimerlar va hatto organik moddalarni yaratadi. Bu nafaqat ilm-fan olamida, balki undan tashqarida ham katta shov-shuvga sabab bo‘ladi. Bizning tizimimiz hali bunday mavjudotlarni bilmagan. Albatta, tirik organizmlar orasida ham, turli moddalarni sintez qiluvchi sun’iy qurilmalar orasida ham shunga o‘xshash takrorlovchilar mavjud. Ammo buncha mahorat va universallik bilan ishlaydiganlari-chi? Bu shunchaki aql bovar qilmaydigan hodisa! — Olim kaftlarini birlashtirib, lablariga yaqinlashtirdi.

Lavw indamay, allaqachon o‘zi uchun ikkinchi otaga aylangan ustoziga hurmat bilan qarab turardi. Olti yil avval o‘n ikki yoshli, yoshiga nisbatan favqulodda rivojlangan bolani Armastaning eng yaxshi akademiyasiga — butun Quyosh tizimidagi eng nufuzli akademiyalardan biriga qabul qilishgan edi. Aynan o‘shanda San Tagon Lavwni o‘ziga shogird qilib olgan va o‘sha kundan buyon unga otalarcha munosabatda bo‘lib kelardi. Bu juftlik hisobida qancha ilmiy ishlar va ishlanmalar, kitoblar va maqolalar, tanlov hamda musobaqalardagi g‘alabalar borligini endi hech kim sanab bera olmasdi. Ularning yutuqlari soni yuzdan oshgach, hisoblashni to‘xtatishgan edi: endi ulardan hech kim bundan boshqacha natija kutmasdi.

— Ilmiy kengashda bu ashaddiy materialistlarga tadqiqot natijalarini ko‘rsatadigan lahzani hozirdanoq intiqlik bilan kutyapman. Ularning yuzidagi ifodani tasavvur qilishning o‘ziyoq meni zavqqa to‘ldiryapti, — dedi San Tagon va kulib yubordi.

Arizna akademiyasida ham, tizimdagi ko‘plab boshqa oliy ta’lim muassasalarida bo‘lgani kabi, olimlar shartli ravishda ikki guruhga bo‘linardi. Birinchi guruhni hech qanday Ilohiy yaratuvchi kuchning mavjudligini tan olmaydigan materialistlar tashkil etardi. Ularning e’tiqodiga ko‘ra, atrofdagi barcha narsalar atomlar, molekulalar, elementlar va xromosomalarning tasodifiy birikishi natijasida paydo bo‘lgan edi. Ular uchun hozircha izohlab bo‘lmaydigan narsalarga ishonishdan ko‘ra, ilmiy asarlarda allaqachon tavsiflangan, isbotlangan va qayta hosil qilish mumkin bo‘lgan hodisalarga ishonish osonroq edi. Ikkinchi guruhga esa Koinot va undagi barcha mavjudotlar azaldan buyuk va qudratli Aql tomonidan yaratilganiga ishongan olimlar kirardi. Ularning e’tiqodicha, bu Aql uchun imkonsiz narsaning o‘zi yo‘q, U uchun na vaqt, na masofa mavjud. U hamma narsada mujassam, barcha mavjudot esa Uning ichida mavjud. San Tagon va Lavw aynan shu yo‘nalishning qat’iy tarafdorlari bo‘lib, o‘zlarini Buyuk Ong va Oliy Yaratganning izdoshlari deb atashardi.

— Ustoz, faqat ularga haddan tashqari qattiqqo‘l bo‘lmang — ularning orasida yurak yetishmovchiligining yaqqol alomatlari bor odamlar anchagina, — dedi Lavw ataylab o‘ta jiddiy ohangda.

— Xo‘p. O‘zim bilan yurak uchun biror dori olib boraman, — deb javob berdi olim.

— Takrorlovchi haqidagi dastlabki ma’lumotlarga kelsak, men bugun ertalabgina ma’lumotlar bazasini yangiladim. Xohlasangiz, hoziroq sizga yuborishim mumkin.

— Ajoyib, Lavw, yuboraver. Sen kelguningcha tanishib chiqishga ulguraman. Qanotli do‘sting haqida yangi ma’lumotlar paydo bo‘lishi bilan ularni ham yubor.

Lavw bo‘yniga osilgan Amuletni qo‘liga oldi. Shakli jihatidan u daraxt bargini yoki o‘rtasida ko‘z qorachig‘iga o‘xshash to‘q yashil tosh joylashgan ko‘zni eslatardi. Zumrad rang uning egasi Asterra okrugi aholisi ekanini bildirardi. Erzetta okrugi aholisi o‘z sayyorasining yog‘dusiga mos havorang toshli Amuletlar taqardi. Armasta okrugi aholisi yoqutdek qizil, Merkur va Venerta okruglari aholisi esa kulrang va sariq toshli Amuletlardan foydalanardi.

Lavw bosh barmog‘ini to‘q yashil toshga tekkizib, shaxsni aniqlash jarayonini ishga tushirdi. Amulet zarur parametrlarni o‘qib oldi. Uning pastki qismidan zo‘rg‘a seziladigan rang-barang nur chaqnadi. Rangi va yorqinligi tinimsiz o‘zgarib turadigan o‘n bitta ingichka nur birlashib, yagona yorug‘lik energiyasi oqimini hosil qildi. Qo‘l yetadigan masofada bu oqim nurli halqaga aylandi. Halqa shiddat bilan yuqoriga cho‘zildi va xuddi ochilayotgan o‘rama kabi ikki tomonga yoyilib, ekranga aylandi.

Bosh barmog‘i terisidagi papillyar naqshning markaziy qismidan kursor sifatida foydalanib, Lavw barmog‘ini zumrad yuzasida zo‘rg‘a sezilarli harakatlantirar, ekrandagi ramz va belgilarni siljitardi. Kerakli axborot kubini topgach, qurilmalar ro‘yxatidan ustozining Amuletini tanladi va yengil harakat bilan kubni unga jo‘natdi. Amulet ma’lumot uzatilganini tasdiqlab, qisqa muddat yashil rangda miltilladi.

Ma’lumotlar bazasi sayyora atrofida aylanib yurgan sun’iy yo‘ldoshlardan biriga uzatildi. U yerdan axborot Fahta yo‘ldoshida joylashgan tezlatkichga yuborildi. So‘ng kub tezligini ming barobar oshirib, sanoqli soniyalar ichida yuz millionlab kilometr masofani bosib o‘tdi, Quyoshni yarim doira shaklida aylanib o‘tib, oraliq tezlatkichlar zanjiridan o‘tdi va qizil sayyoraning sun’iy yo‘ldoshiga yetib bordi. U yerda signal qabul qilinib, tezligi pasaytirildi va San Tagonning Amuletiga yo‘naltirildi. Butun jarayon besh soniyadan kamroq vaqt oldi. Olimning Amuleti qizil rangda miltillab, qisqa bulqillagan tovush chiqardi.

— Ajoyib, Lavw! Hozirning o‘zidayoq tabiatning bu mo‘jizasini o‘rganishga kirishaman, — dedi olim zavq bilan.

Shu payt uning tizzasiga to‘rt yoshlardagi kichkina qizaloq sakrab chiqdi. San Tagon uni bag‘riga bosib, yuzidan o‘pdi. Lavwni ko‘rgan qizaloq quvonch bilan unga qo‘l silkitdi.

— Salom, Lavw, — dedi u «r» harfini to‘g‘ri talaffuz qila olmay.

— Salom, malikam, — deb jilmayib javob berdi Lavw.

Qizaloq nigohini San Tagonga qaratib, jiddiy ohangda dedi:

— Bobo, kechki ovqat tayyor. Buvim dasturxonga chaqiryapti.

— Yaxshi. Unga hozir borishimni ayt.

Nabirasi boshqa bir og‘iz ham gapirmay, qanday tez paydo bo‘lgan bo‘lsa, xuddi shunday tez g‘oyib bo‘ldi — muhim xabarni yetkazish uchun yugurib ketdi.

— Ana shunaqa, Lavw. Hech nima qilib bo‘lmaydi — avval kechki ovqatni yeyishga to‘g‘ri keladi, — dedi olim jilmayib, qo‘llarini ikki tomonga yoyarkan.

— Yoqimli ishtaha, ustoz. Ariznada ko‘rishguncha, — dedi Lavw.

— Yaxshi qol, Lavw. Ko‘rishguncha.

4. 44-tadqiqot bazasi

Quyosh qoq tepaga ko‘tarilib, bor kuchi bilan qizdirardi. Tushlik tayyorlashdan oldin ichki o‘rmondagi hayvonlar va qushlar suv ichishga chiqa olishi uchun uchta qo‘rquv nurlatgichini o‘chirish kerak edi. Lavw Donk-Tizimdan chiqib, asosiy laboratoriya — yettinchi toifali ikki qavatli avtonom Oval tomon yo‘l oldi. U tez, ammo xotirjam qadamlar bilan hovlini kesib o‘tdi, laboratoriyaga kirdi va darhol qo‘riqlash tizimining boshqaruv blokiga yaqinlashdi. Qo‘rquv nurlatgichlaridan tashqari, bu tizim videokuzatuv tarmog‘i, ogohlantirish tizimi, bazani sun’iy tuman pardasi ostida yashiradigan «Sarob» qurilmalari hamda favqulodda vaziyatlar uchun mo‘ljallangan statsionar jangovar dronlarni ham o‘z ichiga olardi.

44-raqamli bazaning mitti sxemasida ko‘l yonidagi uchta nuqtani tanlab, Lavw videokuzatuvdan tashqari barcha xavfsizlik tizimlarini o‘chirdi. Odatda bu jarayon kuniga uch marta: erta tongda, tush paytida va kechqurun avtomatik ravishda amalga oshirilardi. Bu tartib yuz ellik yildan ortiq vaqtdan beri davom etib kelardi. Har safar bir soat davomida ko‘l ichki o‘rmondagi yuzlab hayvonlar va qushlar uchun suv ichadigan maskanga aylanardi. Bugun vaqtni tejash maqsadida himoya tizimi biroz ertaroq o‘chirildi: o‘rmon aholisi ko‘lga kelib, yana ortga qaytguncha Lavw o‘rmonning g‘arbiy qismiga borib, o‘zi yaxshi ko‘radigan Yuna mevalaridan terib kelmoqchi edi. Tizimlar o‘chirilishi bilanoq butun o‘rmon bo‘ylab oqayotgan suvning ovozi taraldi — bu suv ichish vaqti kelganini bildiruvchi odatiy signal edi.

Ko‘p yillik odatga, balki undan ham chuqurroq — ona suti bilan singgan instinktga ergashgan o‘rmon aholisi go‘yo buyruq berilgandek ko‘l tomon oshiqdi. Ular yerda yugurib, havoda uchib, qadimdan qaror topgan tartibga amal qilgan holda chanqog‘ini qondirishga shoshilardi. Hududdan kichik soy oqib o‘tib, aynan shu ko‘lga quyilsa ham, istalgan vaqtda suv ichish mumkin bo‘lsa ham, barcha hayvonlar kuniga uch marta muqarrar ravishda aynan shu yerga kelardi. Vaqt o‘tishi bilan bu oddiy odatdan ham muhimroq narsaga aylangan edi: ko‘lga kelish mahalliy jonivorlarning o‘ziga xos madaniy marosimi bo‘lib qolgandi. Buning ustiga, suv ichish mutlaqo shart emasdi. Shunchaki kelib, suvga tegib ko‘rish, qirg‘oqda bir oz turish, boshqalarni kuzatish va xotirjam qaytib ketish ham mumkin edi.

Lavw Ovalning ikkinchi qavatiga ko‘tarildi. Bu yerda kuzatuv maydonchasini eslatuvchi bo‘lim joylashgan edi. U janubga, cho‘qqilari toshloq ikkita cho‘zinchoq tepalik orasida yastanib yotgan ko‘l tomonga qaragan katta dumaloq derazani ochdi. O‘rmondan hayvonlar chiqib kelar, qushlar uchib kelib qo‘nardi. Otdek keladigan, yalqovlarga o‘xshash ikki juft hayvon shoshilmay odimlab borardi. Ular o‘simliklarning haddan tashqari ko‘payib ketishiga yo‘l qo‘ymaydigan juda foydali mavjudotlar edi. Yo‘g‘on shoxlar, butalar va baland o‘tlarni yeb yurishardi. Ularning ortidan kichik bug‘ularni eslatuvchi, ammo kattaligi yelikdan oshmaydigan, shoxsiz va chaqqon hayvonlar guruhi yugurib chiqdi. Ularning vazifasi o‘simliklarning quyi qatlamini yeb, o‘sishini me’yorida saqlash edi.

Ichki o‘rmon hududida tabiatning to‘liq hayotiy aylanishiga ega zona yaratilgan edi. Bu mahalliy o‘simlik va hayvonot dunyosining barcha vakillari: hasharotlar va o‘simliklardan tortib qushlar, o‘txo‘r hayvonlar hamda panteraga o‘xshash yirik Epardgacha yashaydigan chinakam junglining bir bo‘lagi edi. Aynan Epard oziq zanjirining eng yuqori pog‘onasida turardi va Lavw hozir aynan uni izlayotgan edi. Epard o‘rmonning Yuna mevalari o‘sadigan qismida yashardi.

Epard bilan telepatik aloqa o‘rnatish hozircha muvaffaqiyatli bo‘lmayotgandi. Yirtqich yosh, qoni qaynoq bo‘lib, o‘jar o‘smirni eslatardi. U muloqotga kirishmas, garchi butunlay odamlar nazorati ostida bo‘lsa ham, o‘zini hanuz bu yerlarning xo‘jayini deb hisoblardi. Shunga qaramay, o‘z vazifalarini benuqson bajarardi: hududni qo‘riqlar va eng zaif hayvonlarni ovlab, ularning haddan tashqari ko‘payishiga yo‘l qo‘ymasdi.

Ko‘l bo‘yidagi osoyishta manzarani yirtqichning paydo bo‘lishi buzdi. Hayvonlar va qushlar sergak tortib, g‘arbdagi qalin chakalakzor tomon tikilishdi. Epard uzoq kuttirmadi. U o‘rmondan viqor bilan, bamaylixotir yurib chiqdi-da, suv tomon yo‘naldi. Endi meva terishga bemalol borish mumkin edi.

Lavw pastga tushib, laboratoriyadan chiqdi va bir vaqtning o‘zida ombor vazifasini ham bajaradigan qo‘shni blok tomon yo‘l oldi. Eshik uning kelishini sezgandek ochildi. U ilgakdan katta ryukzak va ikkita yarim shaffof sumkani oldi-da, plantatsiya tomon ketdi.

Baza, ko‘chatxona va robot-bog‘bon mehnat qilayotgan sabzavotzorni kesib o‘tib, Lavw ichki o‘rmonning g‘arbiy qismiga olib boradigan so‘qmoqqa chiqdi. O‘n daqiqa tez yurgach, manzilga yetib bordi va pishgan mevalarni tera boshladi. Ular uzun, lianaga o‘xshash poyalardan osilib turar va osonlik bilan uzilardi. Faqat qatorlar bo‘ylab yurib, mevalarni sumkaga solish kifoya edi — deyarli do‘kondagidek, faqat bu yerda mahsulotni avval uzib olish kerak bo‘lardi. Ryukzak va ikkala sumkani tezda to‘ldirgach, Lavw to‘xtab, atrofga mamnuniyat bilan nazar tashladi. Bir necha metr narida sariq va qizil rezavor mevalar bilan qalin qoplangan butalar o‘sardi. U ulardan biriga yaqinlashib, bir hovuch to‘la meva terdi-da, og‘ziga soldi. Yuzidagi ifodadan rezavorlar biroz nordon ekanini anglash mumkin edi.

Epard suv ichishga ketganidan beri qariyb yarim soat o‘tgan edi. Odatda shundan keyin u o‘rmon cheti bo‘ylab o‘z hududini aylanib chiqardi va hozir qayerdadir yaqin atrofda bo‘lishi kerak edi. Lavw yirtqichdan qo‘rqmas, odamlar bilan ham, hayvonlar bilan ham hech qachon to‘qnashuv izlamasdi. O‘ziga ishongan, aql-idrokli inson sifatida u boshqalar hisobiga o‘zini ko‘rsatishga muhtoj emasdi. U olim va tadqiqotchi edi, demak, tabiat uyg‘unligini buzmasdan uni asrash aynan uning burchi edi. Shu sababli bu safar ham u deyarli ikki baravar uzunroq boshqa so‘qmoqni tanladi — faqat yirtqich kuchli raqibining mavjudligidan o‘zini noqulay his qilmasin.

Bu Epard boshqa bir tadqiqot bazasida dunyoga kelgan edi. U yerda urg‘ochilari ko‘paytirilar, 44-raqamli bazada esa doimo faqat erkaklari saqlanardi. Bu yerdagi ichki o‘rmon nisbatan kichik edi: shimoldan janubga qariyb uch yuz metr, g‘arbdan sharqqa esa taxminan bir kilometrga cho‘zilgandi. Bunday hududda to‘laqonli seleksiya ishlarini olib borish qiyin bo‘lgani uchun bazadan erkak Epardlarni to‘plash va vaqtincha saqlash maskani sifatida foydalanilardi. To‘rt nafar olimga mo‘ljallangan bu bazada deyarli har doim faqat bir kishi yashardi. Lavw yolg‘izlikni yaxshi ko‘rar va ishlash uchun doimo aynan shu joyni tanlardi.

Taxminan ikki yil avval bu yerda hozirgi Epardning otasi yashardi. Uni to‘rt marta juftlashtirish uchun olib ketib, keyin yana qaytarib kelishgan. Beshinchi safar esa butunlay olib ketishdi, uning o‘rniga o‘g‘lini keltirishdi. Vaqti kelib, o‘g‘lini ham xuddi shunday taqdir kutardi. Uni Quyosh tizimidagi sayyoralardan biriga olib borib, yovvoyi tabiat qo‘yniga qo‘yib yuborishardi.

Qonunga ko‘ra, ongli mavjudotni uning ixtiyoriy roziligisiz erkinlikdan mahrum qilish va boshqa joyga ko‘chirish taqiqlangan edi. Erkin tug‘ilgan hayvon erkinligicha qolish huquqiga ega edi. Uning odamlar yonida yashayotganining o‘ziyoq qachonlardir yo uning o‘zi, yo ajdodlari bunday tanlovni ixtiyoriy ravishda qilganini anglatardi. Buni yaxshiroq tushunish uchun Epardlarning ajdodlari qanday qilib insoniyat bilan yonma-yon yashay boshlagani haqida so‘zlab berish kerak.

Bir yuz oltmish yil avval Erzettada Epard degan hayvonlar umuman mavjud emas edi. Hammasi Janubiy yarimshardagi orollardan birida joylashgan kon xodimlari yaralangan urg‘ochi yo‘lbarsni topib olishidan boshlandi. U shu qadar holsiz ediki, boshini ham ko‘tara olmas, yaralarini esa hasharotlar bosib ketgan edi. Ammo uning ruhi sinmagan, u o‘lish niyatida emasdi. Butun vujudi bilan faqat bir narsaga — yashashga intilardi. Va u tirik qoldi.

O«sha tongda bir guruh odamlar yarador hayvonni sabr bilan o‘rab turishardi. Qonunga ko‘ra, erkin tirik mavjudotning tabiiy ravishda hayotdan ko‘z yumish jarayoniga aralashish taqiqlangan edi. Biroq urg‘ochi yo‘lbarsning o‘zi yordam so‘rashiga imkon beradigan qoida ham mavjud edi. Odamlar tushunishardi: kimdir, ehtimol, nafaqat uning, balki savol berayotgan kishining o‘zi uchun ham eng muhim savolni berishi kerak edi. Urg‘ochi yo‘lbars tanlov qarshisida turardi: erkin holda o‘lish yoki o‘zining va avlodlarining erkinligidan qisman ixtiyoriy ravishda voz kechib, yordam so‘rash. Agar u ikkinchi yo‘lni tanlasa, hayoti butunlay o‘zgarardi. Mental va energetik darajalarda u odamlar olamining bir qismiga aylanardi. Bunday mavjudotlarni odamlar hech qanday karmik oqibatlarsiz boshqa joyga ko‘chirishi, qutqarishi va seleksiya dasturlariga jalb qilishi mumkin edi.

Hozir bo‘lganlarning hech biri asosiy savolni berishga jur’at eta olmayotganini ko‘rib, guruhning kattasi oldinga chiqdi. Urg‘ochi yo‘lbarsning sariq ko‘zlariga tik qarab, u dedi:

— Yashash huquqimi yoki erkin holda o‘lishmi? Tabiatning erkin farzandi, senga bizning yordamimiz kerakmi?

Agar urg‘ochi yo‘lbars hech qanday munosabat bildirmasa yoki yuzini o‘girib olsa, bu rad javobini anglatardi. Ammo hammaning, ayniqsa savolni bergan Ley Epard ismli kishining quvonchiga, u so‘nggi kuchini yig‘ib, boshini unga qaratdi, ko‘zlariga tikildi, sekin ko‘zlarini yumdi va xuddi shunday sekin ochdi. Bu faqat bir narsani anglatishi mumkin edi — u hayotni tanlagan edi. Qarorini tasdiqlagandek, urg‘ochi yo‘lbars past, mungli, zo‘rg‘a eshitiladigan o‘kirish chiqardi — bu yordam so‘rab qilingan nido edi.

Odamlar darhol ishga kirishishdi. Ular shoxlardan zambil yasab, yaralarni yuvishdi. Ley kaftini suv bilan ho‘llab, urg‘ochi yo‘lbarsning og‘ziga tomchilab suv quyib, ehtiyotkorlik bilan ichirardi. U qimmatli tomchilarni tashnalik bilan yalab yutar, keyin esa go‘yo qutqargani uchun minnatdorlik bildirayotgandek Leyning barmoqlarini yalay boshladi. Uni zambilga yotqizib, konchilar shaharchasi tomon ko‘tarib ketishdi. Urg‘ochi yo‘lbars o‘z qutqaruvchilariga butunlay ishonib, qimirlamay yotardi. Faqat charchagan ko‘zlaridan yoshlar dumalab tushardi. U minnatdorlikdan va qandaydir ichki sezgi bilan avvalgi hayoti, tug‘ilib o‘sgan o‘rmoni hamda erkinligi ortda abadiy qolayotganini anglagani uchun yig‘lardi. Go‘yo ota uyini tark etayotgan kelindek, u yangi hayot sari yo‘l olardi, yangi oilaning — insonlar oilasining bir qismiga aylanardi.

Va u o‘z tanlovida adashmagan edi. Ikki oylik davolanishdan so‘ng urg‘ochi yo‘lbars butunlay sog‘aydi. U o‘z qutqaruvchisi Ley Epardning uyida yashay boshladi, uning oilasi uchun totem hayvonga va butun shaharchaning erkatoyiga aylandi. Hudud bo‘ylab erkin sayr qilar va hech qachon hech kimga zarar yetkazmasdi.

Shaharchaning narigi chekkasida burg‘ilash mashinasi operatorlaridan biri pantera boqardi. U onasi olishuv paytida halok bo‘lganidan so‘ng panterani hali kichkina bolaligidayoq olib, voyaga yetkazgan edi. Endi u urg‘ochi yo‘lbarsdan gavdasi jihatidan salgina kichik bo‘lgan qudratli yirtqichga aylangandi. Xavotirlarga qaramay, hayvonlar nafaqat bir-biriga dushmanlik qilishmadi, balki do‘stlashib ham olishdi. Shundan so‘ng haqiqiy mo‘jiza yuz berdi. Atigi yetti oy o‘tib, urg‘ochi yo‘lbars uchta bola tug‘di — ular na yo‘lbars bolalari, na pantera bolalari edi. Mushuksimonlar oilasining yangi turi dunyoga kelgan edi. Ularni urg‘ochi yo‘lbarsni qutqargan inson sharafiga Epardlar deb atashdi.

Olimlar dastlab sodir bo‘lgan voqeaga ishonishmadi. Keyin yo‘lbarslar bilan panteralarni chatishtirishga urinib, nazorat ostidagi seleksiya tajribalarini boshlashdi, biroq hech qanday natijaga erisha olishmadi. Faqat qutqarilgan urg‘ochi yo‘lbars va o‘sha panteraning voyaga yetgan avlodlari dasturda ishtirok eta boshlagachgina ish o‘rnidan siljidi.

Qachonlardir o‘rmonda o‘tkazilgan alohida marosim paytida inson va hayvon ruhan birlashgan edi. Inson ruhining bir zarrasi hayvon tanasiga, hayvon ruhining bir zarrasi esa inson vujudiga kirib, har ikkisiga yangi imkoniyatlar ochgan edi. Mo‘jiza yuz bergan, uning oqibatlari esa bugungi kungacha yashab kelmoqda. Urg‘ochi yo‘lbars g‘oyatda muvaffaqiyatli va ulkan salohiyatga ega yangi turning ajdodiga aylandi. Bir yuz oltmish yil ichida Epardlar Quyosh tizimidagi sayyoralarga va uning chegaralaridan ancha olislarga tarqaldi. Faqat Asterraning o‘zida ularning soni yuz mingdan oshardi. Mukammal yirtqichlar sifatida ular mahalliy hayvonlar bilan tengma-teng raqobatlashar, ko‘pincha esa ulardan ustun kelardi. Epardlar odamlarga juda yaqin bo‘lib qolishdi va ular bilan yonma-yon yashashardi. Ularning dog‘li tumshuqlarini deyarli har bir o‘rmonda uchratish mumkin edi, insonga nimasi bilandir o‘xshab ketadigan tiniq yashil ko‘zlari esa qalin chakalakzor orasidan diqqat bilan kuzatib turardi.

Mana, hozir ham ulardan biri o‘rmon soyasidan so‘qmoq bo‘ylab ketayotgan odamni kuzatib turardi. Lavw ichki o‘rmon hududidan allaqachon chiqib, hayvonlar kirmaydigan qo‘rqitish tizimi ta’sir zonasiga yetib kelgan edi. So‘qmoq avval shimolga yo‘nalar, keyin yarim doira bo‘ylab sharqqa burilib, bazani shimol tomondan aylanib o‘tardi. Yo‘l goh yonbag‘ir bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilar, goh yana pastga tushardi. Ammo Lavw qariyb ikki yuz kilogramm meva ko‘tarib olganiga qaramay, ishonch bilan, yengil qadam tashlab borardi.

Bazaga yetib kelgach, u shimoliy darvozadan kirdi va to‘g‘ri o‘z kemasi tomon yo‘l oldi. Mevalarni ham, suvni ham o‘zi bilan olib ketmoqchi edi. Ular uchun oldindan ikkita katta sandiq-quti tayyorlab qo‘yilgandi. Biri Lavwning shaxsiy ehtiyoji uchun, ikkinchisi esa do‘stlari va akademiyadagi o‘rtoqlarini mehmon qilish uchun mo‘ljallangan edi. Olib kelgan hosilini joylashtirib bo‘lgach, Lavw yana bir marta borishga to‘g‘ri kelishini tushundi.

Har safar Erzettadan qaytganida u kichik ziyofat uyushtirib, qarindoshlari, do‘stlari va yaqinlarini o‘zi bilan olib kelgan noz-ne’matlar bilan siylardi. Albatta, eng asosiy tansiq taom hamma sevib iste’mol qiladigan Yuna mevalari edi. Aynan moviy sayyorada ular yashil yoki qizil sayyoradagiga qaraganda beqiyos darajada mazaliroq va foydaliroq bo‘lib yetilardi. Bu mevalar haqiqiy tansiq ne’mat hisoblanar va juda qimmat turardi. Lavwning oilasi yashaydigan qit’a qismida Yuna o‘smasdi. Bu yil bo‘yi quyosh nuri, issiqlik va namlikka muhtoj, issiqsevar o‘simlik edi. Lavwning vatanida qishlar qattiq sovuqlari bilan ajralib turmasa-da, qor juda ko‘p yog‘ardi. Shu bois Erzettadan keltirilgan noz-ne’matlar bilan o‘tkazilgan ziyofatlarni barcha mehmonlar uzoq vaqt eslab yurishardi.

Bugun va ertaga yeyish uchun ikkita meva olib, Lavw turar joy Ovaliga yo‘l oldi. Birinchi qavatda oshxona — ovqat tayyorlash uchun zarur barcha jihozlar bilan ta’minlangan keng xona joylashgan edi. Xonaning uzoq chetida, Oval torayib boradigan joyda, noyob turdagi och jigarrang yog‘ochdan yasalgan, butun yuzasi mohirona o‘ymakorlik bilan bezatilgan dumaloq stol turardi. Stolning ustki yuzasiga kristalli smola singdirilgan bo‘lib, u xuddi yashiltob qimmatbaho toshdan yo‘nib yasalgan, mutlaqo tekis va puxta sayqallangan buyumga o‘xshardi. Stol atrofida tillarang yog‘ochdan ishlangan, o‘ymakorlik va naqshlar bilan bezatilgan to‘rtta stul turardi. Ularning yumshoq o‘rindiqlari va suyanchiqlari yorug‘lik nurlarida xiyol tovlanardi.

Lavw mevalardan birini stol ustiga qo‘ydi, ikkinchisini muzlatkichga joyladi. So‘ng sabzini eslatuvchi ikkita sabzavotni olib, oqar suvda chayib yuvdi va meva bilan birga to‘rtburchak sopol qolipga joylashtirdi. Ustini shisha qopqoq bilan yopib, qizdirish pechiga qo‘ydi. Taymerni o‘ttiz besh daqiqaga sozladi.

U o‘tirib kutib qolmadi. Odatdagidek shimoliy hududni aylanib, tog» atrofini tekshirib chiqish uchun vaqt yetarli edi. Bunday tekshiruvlar muntazam o‘tkazilardi: xavfsizlik har doim birinchi o‘rinda turardi. Avvalgi darvozadan chiqib, Lavw tez qadamlar bilan g‘arbga yo‘l oldi. So‘qmoq tog‘ni deyarli mukammal halqa shaklida aylanib o‘tar va uch kilometrdan so‘ng yana bazaga olib kelardi. U atrofdagi go‘zallik va osoyishtalikdan zavqlanib, o‘zini shu olamning bir bo‘lagi sifatida his qilardi. Faqat bezovta qiluvchi hasharotlar vaqti-vaqti bilan bu huzurbaxsh holatni buzardi. Baza hududida ular yo‘q edi — buning uchun nurlatgichlarga rahmat, — ammo uning tashqarisida o‘zlarini to‘laqonli xo‘jayinlardek his qilishardi.

Shimoli-g‘arbiy yonbag‘irda kichik olmazor o‘sardi. Lavw olmalarni juda yaxshi ko‘rar va deyarli har kuni shu yerga kelardi. Uning qanotli do‘sti Smart ham odatda shu yerda yashardi, ammo hozir u bu yerdan yigirma kilometrdan ham uzoqda edi. Juftlashish davri kelganda, aql muqarrar ravishda instinktlar oldida chekinadi. Lavw so‘qmoqdan burilib, chinakam olma jannatiga kirdi, ikkita yirik qizil olma uzdi. Ulardan birini yuziga yaqinlashtirib, mast qiluvchi xushbo‘y hidini chuqur hidladi-da, shirali etiga rohat bilan tish botirdi.

Yo‘lning yarmini bosib o‘tgach, u o‘ngga, tog» cho‘qqisiga olib boradigan so‘qmoqqa burildi. Dastlab yo‘l butalar va past bo‘yli daraxtlar orasidan o‘tar, keyin esa ochiq, deyarli daraxtsiz maydonga chiqardi. Cho‘qqiga yaqinlashgan sari oyoq ostidagi toshlar ko‘payib borardi. Cho‘qqining o‘zi go‘yo to‘g‘ridan-to‘g‘ri yer bag‘ridan o‘sib chiqqan ulkan qoyadan iborat edi. Lavw qoya bo‘rtmalari va yoriqlaridan xuddi zinapoyalardek foydalanib, yengillik bilan yuqoriga yugurib chiqdi va ko‘p o‘tmay cho‘qqiga yetdi. Asosiy cho‘qqi ustida shaklan ayol ko‘kragini eslatuvchi qoya bo‘rtmasi qad ko‘targan edi. Eng baland nuqtaga chiqib, u sekin aylangancha 44-raqamli baza hududini diqqat bilan ko‘zdan kechirdi.

Yarim kilometr balandlikdan hamma narsa kichkina, deyarli o‘yinchoqdek ko‘rinardi. Tog» bazaning deyarli markazida, shimolga biroz siljigan holda qad ko‘targan edi. G‘arb va shimol tomondan baza chegaralariga jungli zich tutashib, yashil ko‘rpaga o‘xshab ufq ortigacha cho‘zilib ketardi. Shimoli-sharqda yana bir tog» qad ko‘targan bo‘lib, uning balandligi atigi to‘qson metrcha edi. U asosiy tog‘ning kichraytirilgan nusxasiga o‘xshardi. Sharq va janubi-sharq tomondan bazani okean suvlari yuvib turardi. Yetti yuz metr pastda deyarli ko‘zni qamashtiradigan oppoq qumning keng tasmasi ko‘rinardi. Bu uch tomondan balandliklar bilan o‘ralgan, maydoni qariyb yarim gektar bo‘lgan kichik toshbaqalar sohili edi. Ichki o‘rmonni yarim doira shaklida o‘rab olgan, yassi toshloq cho‘qqili ikkita cho‘zinchoq tepalik orasidan qirg‘oqning ufqqacha cho‘zilgan manzarasi ochilardi. Suv ichiladigan ko‘l ham aynan shu tepaliklar orasida joylashgan edi.

Atrofni diqqat bilan ko‘zdan kechirib, hech qanday shubhali narsani payqamagan Lavw o‘tirdi va ko‘zlarini yumdi. U janubning peshin quyoshi nurlari ostida o‘tirib, butun borliq bilan to‘liq birlikni his qilish uchun bu yerga tez-tez kelib turardi.

Tog‘dan tushish ancha oson va tez bo‘ldi. Lavw bazaga tezda yetib keldi. Qizdirish pechining taymeri so‘nggi soniyalarni sanayotgan edi. U yuz-qo‘lini yuvayotgan paytda signal yangradi. Oshxonaga kirib, Lavw tayyor tushlik solingan qolipni oldi va uni suv ko‘zasi, sevimli krujkasi hamda ziravorlar solingan bir nechta kichik idish bilan birga katta patnisga qo‘ydi. So‘ng ayvonga chiqdi.

Yashil tomli yog‘och shiypon turar joy Ovali bilan panjara orasida joylashgan edi. Uning ikki tomonida ulkan bargli, qalin shox-shabbalari yoqimli salqinlik baxsh etadigan ikkita keksa daraxt o‘sardi. Mohirona o‘ymakorlik, naqshlar va ramzlar bilan bezatilgan shiyponning o‘rtasida oval stol va to‘rtta stul turardi. Lavw patnisni stolga qo‘ydi, o‘tirdi va taom solingan qolipning shisha qopqog‘ini oldi. Issiq bug» tashqariga otilib chiqib, havoda tezda tarqaldi. Uning o‘rnini yangi tayyorlangan taomning ishtaha ochuvchi xushbo‘y hidi egallab, bir zumda butun shiyponni to‘ldirdi. Lavw bu hidni huzur bilan ichiga tortdi, krujkasiga suv quydi, pichoq va sanchqini olib, tushlik qilishga kirishdi.

Yo‘g‘on qovoqchani eslatuvchi Yuna mevasi pishirish jarayonida ochilib ketgan edi. Uning ichi uch qatlamdan iborat edi. Po‘stlog‘iga tutashgan birinchi qatlam pishgach, qovurilgan kartoshkani eslatardi. Ikkinchi, yupqaroq qatlam tuzilishi jihatidan bodringga, ta’mi jihatidan esa pishloqqa o‘xshardi. Uchinchi qatlam — mevaning o‘zagi — ham ta’mi, ham to‘yimliligi bilan go‘shtning ajoyib o‘rnini bosardi. Aynan shu sababli Yuna mevasi butun tizim bo‘ylab shu qadar mashhur edi. Uni yeyayotganda go‘yo haqiqiy go‘sht iste’mol qilayotgandek tuyulardi, aslida esa bu sabzavot edi. Lavw hayvon go‘shtini deyarli iste’mol qilmasdi. Bu meva unga odatda go‘sht beradigan barcha oziq moddalar o‘rnini to‘liq bosar, buning ustiga organizm tomonidan ancha oson o‘zlashtirilardi. U qat’iy vegetarian emasdi: ba’zan mehmonda yoki akademiyada bo‘lganida parranda go‘shtini yeyishi mumkin edi. Tuxum va baliqni esa shu qadar yaxshi ko‘rardiki, ularni har kuni yeyishga ham tayyor edi. Biroq uning ovqatlanish ratsionining asosini o‘simlik mahsulotlari tashkil etar, Yuna esa ular orasida alohida o‘rin tutardi. Asterrada bu mevalar kattaroq bo‘lib yetilardi, ammo tuproq va sayyoraning o‘ziga xos xususiyatlari tufayli ta’mi jihatidan Erzettada yetishtirilgan mevalardan ortda qolardi. Ajoyib moviy sayyoradan olib kelingan barcha mahsulotlar nafaqat butun Quyosh tizimida, balki uning chegaralaridan ancha olisda ham nihoyatda mashhur edi. Erzetta allaqachon haqiqiy sifat belgisiga aylangan edi.

Tushlikni tugatgach, Lavw yana bir muddat stol atrofida o‘tirib, buloq suvidan shoshilmay ho‘pladi va olisdagi moviy dengizni zavq bilan tomosha qildi. So‘ng ikkita daraxt orasiga tortilgan gamak yoniga borib, unga yotdi, ko‘zlarini yumdi va deyarli shu zahoti uxlab qoldi. Bu uning har kungi tushlikdan keyingi o‘zgarmas uyqu odati edi.

5. Ish kuni

Lavw uzoq uxlamadi — yarim soatdan sal ko‘proq. Gamakdan tushib, qo‘llarini ikki tomonga keng yoygancha kerishdi, ko‘kragi va yuzini quyoshning oltin nurlariga tutdi. U uzoq vaqt bekor o‘tira olmasdi — vaqtdan tejamkorlik bilan, doimo unumli foydalanardi. Mana, hozir ham dadil va tetik qadamlar bilan laboratoriya tomon yo‘l oldi.

Har kuni hayvonlar, qushlar, o‘simliklar va hatto ayrim baliqlarga o‘rnatilgan datchiklarning ko‘rsatkichlarini olish zarur edi. Ularning yarmi tadqiqot dasturi doirasida videokuzatuv ostida bo‘lsa, ichki o‘rmondagi qolgan o‘simlik va hayvonot dunyosi vakillari seleksiya uchun qimmatli obyektlar hisoblanar va yanada sinchkov e’tibor talab qilardi. Ulardan biri — Epard bilan siz allaqachon tanishsiz. Lavwning hozir bazada bo‘lmagan, Smart laqabli qanotli do‘sti ham akademiyaning doimiy nazorati ostida edi. Ulardan tashqari, yana o‘ttizdan ortiq jonivorni kuniga ikki marta har qanday o‘zgarishlar bor-yo‘qligini aniqlash uchun tekshirish kerak edi. Zarur ma’lumotlarni to‘plab, har bir obyekt bo‘yicha izoh tayyorlagach, Lavw ularni Ariznaga yubordi. Faqat Smart haqidagi hisobotga alohida xat ilova qildi: agar u ertangi tushgacha bazaga qaytmasa, Lavw uni izlashga chiqmoqchi edi. Ustozining og‘zaki roziligini allaqachon olgan bo‘lsa-da, tajribasi yozma tasdiq hech qachon ortiqchalik qilmasligini ko‘rsatardi. Ayniqsa, har bir ball hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan O‘yinlar arafasida.

Laboratoriyadagi ishlarini tugatgach, Lavw kundalik vazifalarining ikkinchi qismiga kirishdi. U ustaxona, ish anjomlari hamda robotlar va dronlar uchun angar joylashgan kichik bir qavatli Oval tomon yo‘l oldi.

Asosiy xonaning chap tomonida yerda harakatlanuvchi robotlar uchun uchta platforma, ularning tepasida esa uchuvchi dronlar uchun beshta quvvatlash maydonchasi joylashgan edi. O‘ng tomonda asbob-uskunalar solingan ikkita shkaf, ularning orasida esa katta metall stol turardi. Stol ustida bazaning maketi aks etgan ekran yonib turar, unda robotlar va dronlar ayni paytda qayerda ekani va nima ish bilan shug‘ullanayotgani aniq ko‘rinardi. Lavw ikkita qizil kalit tasvirlangan belgini bosib, umumiy texnik tekshiruvni ishga tushirdi. Tinib-tinchimas yordamchilar bog‘lar va sabzavotzorlardagi ishlarini qisqa muddatga to‘xtatib, birin-ketin ustaxona tomon yo‘l olishdi.

Birinchi bo‘lib yirik ninachini eslatuvchi 5-raqamli bog‘bon-dron uchib kirdi va o‘z «uyasi»ni egalladi. U ortiqcha shoxlar, barglar va o‘tlarni kesib turishga mas’ul edi. Bazadagi har bir o‘simlikni bog» qaychisi va arra yordamida mukammal holatga keltirgan aynan shu dron edi. Lavw uni xuddi shifokor bemorini tekshirayotgandek tezda ko‘zdan kechirdi, hech qanday nosozlik topmadi va ekrandagi yashil belkurak belgisini bosib, unga ketishga ruxsat berdi. Dron bir zumda ustaxonadan uchib chiqib, chala qolgan ishiga qaytdi. Uning ortidan xuddi shunday 6-raqamli bog‘bon uchib keldi. Qisqa tekshiruvdan so‘ng u ham Ovalni tark etdi.

Keyin ko‘rikka ulkan asalarilarga o‘xshash ikkita dron — 7 va 8-raqamli yordamchilar keldi. Aynan ular meva va rezavorlarni yig‘ishardi. Oxirgi bo‘lib 9-raqamli dron paydo bo‘ldi. U o‘simliklarni changlatish uchun yangi mo‘ylovchalar hamda zararkunandalarni yig‘ishga mo‘ljallangan, chivinnikiga o‘xshash ingichka xartumcha oldi.

Chivin-dron yana o‘z ishlari bilan uchib ketgach, ustaxonaga kichik echkichalarga o‘xshash ikkita bir xil robot — 2 va 3-raqamli yordamchilar kirib keldi. Ular o‘z platformalariga ko‘tarilib, orqa oyoqlariga cho‘kkalashdi va katta shishasimon ko‘zlarini Lavwga tikishdi.

Bunday turdagi universal robotlar nafaqat Quyosh tizimida, balki uning chegaralaridan ancha olisda ham keng tarqalgan edi. Ularni deyarli har bir hovlida uchratish mumkin edi. Uyida, Asterrada, Lavwning shunday sakkizta yordamchisi bor edi. Echkichalar deyarli har qanday xo‘jalik ishini bajara olar, zarurat tug‘ilganda esa qo‘riqchiga ham aylanishardi. Lavw ular bilan uzoq o‘rmonga o‘tin va o‘z qo‘l mehnati bilan yasaydigan buyumlari uchun yog‘och olib kelishga borishni ayniqsa yaxshi ko‘rardi. Robotlarni bir qatorga tizib, o‘zi oldinda yurardi, yonida esa doimo ikkita qo‘rqmas iti va uning qadrdon do‘sti bo‘lgan yosh los yugurib borardi. Qurigan yoki shamol qulatgan daraxtni topishgach, uning tanasini ikki metrlik bo‘laklarga arralashar, yirik shoxlarini esa o‘tinga aylantirishardi. So‘ng echkichalarning orqa qismi yupqa gulbarglarga o‘xshab ochilib, keng yukxonalarga aylanar, ularga o‘tin va yog‘och g‘o‘lalar joylashtirilardi. Dastlab robotlar daraxt kesuvchilarning ishini bajarishar, keyin yukni uyga yetkazishardi: o‘tinlarni tekis qator qilib tartib bilan taxlashar, yog‘ochlarni esa ustaxonaga olib borishardi. Bundan yaxshiroq yordamchilarni tasavvur qilish qiyin edi. Ularning bosh qismiga arra va boltalardan tortib belkurak, ketmon va omochgacha bo‘lgan turli asboblarni ulash mumkin edi. Bu yerda, bazada, echkichalar urug» ekish, o‘simliklarni parvarishlash, hosilni yig‘ish va uni transport Ovaliga yetkazish bilan shug‘ullanishardi.

Mehnatkash yordamchilarni tezda ko‘zdan kechirib, ularning puxta o‘ylangan mukammal tuzilishida hech qanday nosozlik topmagan Lavw ular uchun yashil belkurak belgisini bosdi. Robotlar shu zahoti chala qolgan ishlarini tugatish uchun shoshilib ketishdi.

Keyin ustaxonaga eng yirik yordamchi — bir vaqtning o‘zida ham toshbaqani, ham o‘rgimchakni eslatuvchi 4-raqamli robot kirib keldi. U tuproqqa ishlov berish bilan shug‘ullanardi: yer haydar, yumshatar va hududni chiqindilardan tozalardi. Oltita baquvvat oyoq, ichida barcha asosiy mexanizmlar joylashgan ulkan zirhli qobiq hamda to‘rtta manipulyator qo‘l — ikkitasi oldinda, ikkitasi orqada — uni o‘rnini bosib bo‘lmaydigan yordamchiga aylantirgan edi. Zarurat tug‘ilganda uning zirhli qobig‘i ustiga qo‘shimcha yukxona, suv baki yoki shox maydalagich o‘rnatilardi.

Bu robot bilan biroz ovora bo‘lishga to‘g‘ri keldi. Lavw uning ikkala orqa manipulyatorini almashtirdi, so‘ng zirhli qobig‘ining old qismini ochib, bir nechta mayda detalni ajratib oldi va o‘rniga yangilarini o‘rnatdi. Toshbaqa-o‘rgimchak o‘z ishini davom ettirish uchun ketgach, Lavw o‘ziga ham mashg‘ulot topdi. Bugungi ishlar ro‘yxatidagi kerakli qatorni yashil belkurak belgisi bilan belgiladi, zarur asbobni oldi va ustaxonadan chiqib, ikkinchi sabzavotzor tomon yo‘l oldi.

Agar hozir yana tog» cho‘qqisiga ko‘tarilib, pastga qaralsa, baza pastki uchta gulbargi yo‘q sakkiz gulbargli gulni eslatardi. Aynan o‘sha yerda, baza hududi tog‘ga tutashgan joyda, shimoliy darvoza joylashgan edi. Markazda yuqoridagi ikki burchagi kesilgan kvadratni eslatuvchi oltiburchak — bazaning o‘zi joylashgandi. Uning atrofida romb shaklidagi beshta maydon — gulbarglarga o‘xshash sabzavotzorlar bor edi. Ularning umumiy maydoni qariyb uch gektarni tashkil etar, baza hududi bilan birga robotlar va dronlar deyarli to‘rt gektar yerga xizmat ko‘rsatishlari kerak edi. Biroq ular uchun bu bemalol uddalasa bo‘ladigan vazifa edi: har biri ancha katta hajmdagi ishga mo‘ljallangan edi. Lavwning Asterradagi oilaviy xo‘jaligida bitta shunday echkichaga o‘n gektardan ortiq yer to‘g‘ri kelar, ular esa barcha vazifalarini hech qanday qiyinchiliksiz bajarishardi. Robotlar faqat quvvat olish va texnik xizmat ko‘rsatish uchun tanaffus qilib, kecha-yu kunduz ishlay olardi. Bu yerda esa bunday yuklama talab qilinmasdi — sutkasiga yetti soat osoyishta ishlashning o‘zi kifoya edi.

Ikkinchi sabzavotzor bazaning janubi-sharqida joylashgan bo‘lib, boshqalari singari baland daraxtlardan tortib past bo‘yli o‘tlargacha bo‘lgan turli-tuman o‘simliklar bilan ekilgan edi. Bu yerda hasharotlarga qarshi nurlatgichlar yo‘q edi va Lavw tomli yog‘och darvozadan qadam qo‘yishi bilanoq buni sezdi. Har tomondan qiziquvchan hasharotlar unga yopirilib, go‘yo u yerda o‘zlariga zarur, ilgari hech ko‘rmagan nimanidir izlayotgandek, to‘g‘ri ko‘zlariga qarashga yoki og‘ziga uchib kirishga urinardi.

Sabzavotzorning o‘rtasida yashiltob rangli uchta issiqxona turardi. Lavw o‘ng tomondagisiga kirdi. U yerda baland pushtada rezavor mevali o‘simliklarning olti yuz tup ko‘chati tekis qatorlarda o‘sardi. Ularni ochiq yerga ko‘chirib o‘tqazish vaqti kelgan edi. Ikkala echkicha ham allaqachon yonida kutib turardi.

Quvnoq pushta yonida turar, orqa qismini gulga o‘xshatib ochgancha tashish uchun ko‘chatlarni qabul qilishga tayyor edi. Uchinchi raqamli bu robot anchadan beri ishni boshqalarga qaraganda sifatliroq va tirishqoqlik bilan bajarishi bilan ajralib turardi. Hatto statistika ham buni tasdiqlardi: u vazifalarni tuzilishi jihatidan mutlaqo bir xil bo‘lgan ikkinchi raqamli robotga qaraganda deyarli yigirma foiz tezroq va aniqroq bajarardi. Tuzilishi jihatidan echkichalar mutlaqo bir xil edi, shunga qaramay, ulardan biri baxtliroq va hayotsevarroq ko‘rinardi, go‘yo sabzavotzordagi mehnat unga chinakam zavq bag‘ishlardi. Qobiliyati va ma’lumoti bir xil bo‘lgan odamlarda ham shunday bo‘ladi: biri sevimli ishi bilan quvonch va ilhom ila shug‘ullangani uchun katta muvaffaqiyatlarga erishadi, boshqasi esa xuddi shu ishni faqat zarurat yuzasidan bajaradi.

Uchinchi raqamli echkicha yoki Lavw ataganidek, Quvnoq, haqiqatan ham o‘ziga yoqadigan ish bilan shug‘ullanardi va bu uning har bir harakatida sezilib turardi. Ba’zan Lavwga u chindan ham baxtlidek tuyulardi.

Ikkinchi raqamli, Tund laqabli echkicha haqida esa bunday deb bo‘lmasdi. Go‘yo u butunlay boshqa taqdirni orzu qilayotgandek edi. Lavw uning xatti-harakatlarida hech qanday dastur bilan izohlab bo‘lmaydigan g‘alati holatlarni bir necha bor payqagan edi. U ish o‘rtasida to‘satdan qotib qolishi, go‘yo chuqur o‘yga cho‘mgandek turishi yoki panjara yonidan o‘tayotib, uning ortidagi olislarga uzoq tikilib qolishi mumkin edi. Xuddi erkinlikka chiqishga yengib bo‘lmas istak sezayotgandek. Bunday lahzalarda o‘sha g‘alati tuyg‘u uning elektron ongini butunlay o‘ziga bo‘ysundirib, bajarayotgan vazifasini qisqa muddatga unutishga majbur qilayotgandek tuyulardi. Ba’zan Lavw o‘ylab qolardi: balki uning ich-ichida chindan ham mittigina bir ruh yashayotgandir? Ehtimol, u avvalgi hayotida o‘ziga ato etilgan ne’matning qadriga yetmagani, o‘z istaklari va xatti-harakatlarini anglamagani uchun jazolanib, jonsiz tanaga qamalgandir? Balki Yaratgan unga yana bir imkoniyat berib, qayta tarbiyalanishi uchun robot tanasiga joylashtirgandir, ammo bu mitti ruh hali uni chinakam boshqarishni ham bilmas? Ehtimol, ilgari u haqiqiy echki yoki Epard tanasida o‘rmonlar, tog‘lar va vodiylar bo‘ylab chopib yurgandir. Balki endi o‘rmonga shunday sokin sog‘inch bilan tikilishining sababi ham shudir.

Hozir ham Tund o‘zini g‘alati tutardi. U nima qilish va qachon bajarish kerakligini juda yaxshi bilsa-da, shunchaki yonida turib, ko‘rsatma kutardi. Lavw unga qarab, protsessorida nimalar kechayotganini tushunishga urindi. Bu g‘alati echkichaga biroz rahmi keldi. U xayolan dedi: «Umidsizlikka tushma. Senga berilgan yo‘lni munosib bosib o‘t, tuzatib bo‘lmaydigan xatolarga yo‘l qo‘yma — shunda hammasi yaxshi bo‘ladi». Kutilmaganda Tund o‘girilib, unga sovuq, shishasimon nigohi bilan ilgari hech qachon qaramagandek qaradi. Go‘yo uning fikrlarini chindan ham eshitib, endi ularni anglashga urinayotgandek yoki gapining davomini kutayotgandek edi. Balki, aksincha, bundan ortig‘iga kuch topolmagan uning mitti ruhi — o‘sha energiya tuguni — elektron ongining qayeridir tubiga yashirinib, o‘ziga shinamgina bir burchak topgandir va shu ruhiy qulaylik hududida hech qanday maqsad va intilishlarsiz, hayot oqimiga shunchaki ergashib, o‘z taqdirini kutib yashayotgandir.

Lavw hech bo‘lmaganda zaifgina mental javobni ilg‘ashga urindi. Ammo robotlar telepatiya qobiliyatiga ega emas edi. Uning uchun ular mutlaqo sukut saqlovchi mavjudotlar bo‘lib qolardi. Barcha tirik mavjudotlarni birlashtirib turadigan mental aloqa ularda yo‘q edi, uning o‘rnini sun’iy muloqot tizimlari egallagan edi. Robotlar inson nutqini tushunar, gaplasha olar, ayrimlari esa hatto qo‘shiq ham aytardi.

— Ishni boshlaymiz. Uchlik ko‘chatlarni yig‘adi, biz esa sen bilan, Ikkilik, ko‘chatlarni kovlab olib, savatchalarga joylaymiz va o‘n beshinchi uchastkaga o‘tqazamiz, — dedi Lavw baland ovozda.

— Yaxshi, Lavw. Hammasi tushunarli, — deb javob berdi Ikkilik.

Ish darhol qizg‘in tus oldi. Lavw dumaloq qisqichli belkurak yordamida ko‘chatlarni kovlab olar va darhol savatchalarga joylashtirardi. Savatchalar tuproq, o‘g‘it va o‘simlik tolalari aralashmasidan tayyorlangan bo‘lib, ko‘chatlarni ular bilan birga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yerga o‘tqazish mumkin edi. Bunday savatchalar ildiz tizimining rivojlanishiga xalaqit bermas, aksincha, uni oziq moddalar bilan ta’minlar va sug‘orilgandan so‘ng asta-sekin parchalanib, oddiy tuproqqa aylanardi. Belkurakning yon tomoniga mahkamlangan moslama har bir kovlab olingan ko‘chat ostiga avtomatik ravishda yangi savatcha uzatardi. Robot ham xuddi shu tamoyil asosida ishlardi — uning qisqichli belkuragi bosh qismiga mahkamlangan bo‘lib, maxsus mexanizmlar orqali harakatga keltirilardi. Bu orada Quvnoq to‘ldirilgan savatchalarni yig‘ib, tayyorlangan pushtalar yoniga ehtiyotkorlik bilan terib chiqardi.

Ish tez borardi. Atigi o‘n besh daqiqa ichida olti yuz tup ko‘chatning barchasi kovlab olinib, savatchalarga joylashtirildi va ekiladigan joyga yetkazildi. So‘ng uchalasi o‘n beshinchi uchastkaga o‘tishdi. Bu yerda toshbaqa-o‘rgimchak tuproqni oldindan tayyorlab, qatorlarni ochgan, chuqurchalar qazigan va ularni sug‘orib qo‘ygan edi. Endi faqat savatchalarni chuqurchalarga joylashtirish, ustidan tuproq tortish va uni biroz zichlash qolgan edi. Lavw qisqichli belkurakni issiqxonada qoldirdi — qo‘llari bilan ishlash unga ancha ko‘proq yoqardi.

Uchastkada har birida elliktadan ko‘chat ekiladigan o‘n ikkita uzun qator bor edi. Lavw dastlabki to‘rt qatorni o‘ziga oldi, keyingi to‘rttasi Tundga, oxirgi to‘rttasi esa Quvnoqqa tegdi. Uchovlon xuddi yugurish musobaqasi oldidan saf tortgan sprinterlardek boshlang‘ich chiziqqa tizilishdi. Lavw qiziqish uchun hamda statistik ma’lumotlar to‘plash maqsadida doimo shunday musobaqalar uyushtirardi. Quvnoq sabrsizligini zo‘rg‘a tiyib, deyarli o‘zining tirik turdoshlari kabi dikirlab turardi. Tund esa xotirjam turar, faqat onda-sonda bir oyog‘idan ikkinchisiga og‘irligini o‘tkazardi. Lavw boshlang‘ich holatni egallab, baland ovozda buyruq berdi:

— Diqqat… boshladik!

Uchovlon bir vaqtning o‘zida ishga kirishdi. Ular ortiqcha harakat qilmasdan, savatchalarni tezda chuqurchalarga joylashtirar, ustidan tuproq tortar, atrofini biroz zichlar va sug‘orish uchun kichik chuqurcha hosil qilishardi. Qisqichli belkuraklar bilan ishlayotgan robotlar odamga qaraganda biroz tezroq harakatlanardi. Lavw ko‘proq harakat bajarishiga to‘g‘ri kelgani uchun qimmatli soniyalarni boy berardi, biroq har bir ko‘chatni alohida puxtalik bilan o‘tqazardi.

Marraga birinchi bo‘lib Quvnoq yetib keldi. U o‘ziga tegishli ikki yuz tup ko‘chatni o‘ttiz daqiqada o‘tqazib, Tunddan deyarli yarim qatorga, Lavwdan esa taxminan bir qatorga o‘zib ketdi.

Uning ortidan Tund ham ishini tugatdi.

— Ikkilik ishni tugatdi.

Lavw qaddini rostlab, uchastkani ko‘zdan kechirdi va baland ovozda dedi:

— Rahmat. Ajoyib ish. Jarayon yakunlandi.

Echkichalar darhol navbatdagi topshiriqlarini bajarish uchun tarqalishdi. Lavw esa oxirgi qatorni xotirjam tugatdi. Natijada butun ishga qirq daqiqa sarfladi. Juda yaxshi natija edi. Albatta, belkurak yordamida ko‘chatlarni tezroq o‘tqazardi, ammo robotlarni yengishdan ko‘ra yer bilan ishlash unga ko‘proq yoqardi.

Lavw ekilgan uchastkani mamnuniyat bilan ko‘zdan kechirdi. Olti yuz tup ko‘chat tekis qatorlar bo‘ylab yerdan bosh ko‘tarib turardi. Hammasi benuqson ko‘rinardi. Endi faqat ko‘chatlarni sug‘orish qolgan edi — bu ish bilan zirhli qobig‘i ustida katta suv bochkasi o‘rnatilgan toshbaqa-o‘rgimchak shug‘ullanayotgan, u shoshilmay yaqinlashib kelardi.

Lavw atrofda barpo etilgan o‘simliklar saltanatiga mahliyo bo‘lgancha, shoshilmay sabzavotzor chiqishi tomon yo‘l oldi. Bugungi ishlar nihoyasiga yetgan edi.

6. Marvarid dalalari

Lavw turar joy Ovaliga kirdi. Kirish eshigining ro‘parasida ikkinchi qavatga olib chiqadigan zinapoya, uning yonida esa binoning qarama-qarshi tomoniga chiqish eshigi joylashgan edi. Oshxona bo‘limi yonidan o‘tayotib, u xonaning o‘rtasida turgan yog‘och stolga ko‘z tashladi. Bu san’at asarining go‘zalligiga yana bir bor mahliyo bo‘lib, ustani xayolan maqtadi.

Kirish eshigining chap tomonida keng dam olish xonasi, markazda esa sanitariya bo‘limi joylashgan edi. Lavw unga yaqinlashishi bilan eshik shovqinsiz ochildi. U yurib ketayotib, tuproqqa belangan ko‘ylagini yechdi va kir kiyimlar uchun mo‘ljallangan qutiga tashladi. Shundan so‘ng tashqariga chiqib, oshxonaga o‘tdi, muzlatkichdan termos-flyagani olib, bir necha ho‘plam ichdi-da, uni yana joyiga qo‘ydi. Bu safar uni o‘zi bilan olmadi, o‘rniga belbog‘iga katta pichoq solingan qinni mahkamladi.

Ko‘chaga chiqqach, Lavw shimoliy darvoza tomon yo‘l oldi. U har doimgidek yaxshi kayfiyatda, tetik va ishonchli qadamlar bilan borardi. Yuzidan yengil tabassum arimas, kuchli mushaklari esa oftobda qoraygan terisi ostida chiroyli harakatlanib, quyosh nurlarida yaltirardi.

Darvozadan o‘tib, u chapga burildi va olmazor tomon yo‘naldi. Ikkita yirik qizil olma uzib, ulardan birini chaynagancha yo‘lida davom etdi.

Tog‘ni aylanib o‘tgach, Lavw chapga, shimoli-sharqdagi kichik tog» tomon olib boradigan so‘qmoqqa burildi. Daraxtlar va butalar bilan butunlay qoplangan bu tog» ko‘proq katta tepalikni eslatardi. U dengizning shundoqqina bo‘yida joylashgan bo‘lib, sharqiy tomonini feruza rangli suv yuvib turardi. Uning cho‘qqisi ham katta tog‘niki singari toshloq edi.

Tepalikni shimol tomondan aylanib o‘tib, Lavw uning sharqiy yonbag‘riga chiqdi va go‘yo fikrlarini jamlayotgandek bir lahza qotib qoldi. So‘ng birdan oldinga otildi. Qo‘l va oyoqlarini tez-tez harakatlantirib, ortidan tuproq va quruq barglarni sachratgancha, tepalikni ortda qoldirib, bor kuchi bilan sharqqa yugurdi. Yaxlit devordek qad ko‘targan qalin chakalakzorga bir necha metr qolganda, Lavw gavdasini gorizontal holatda cho‘zib, qo‘llarini oldinga uzatdi va bor tezligida yashil chakalak ichiga sho‘ng‘idi. U ikkita yo‘g‘on shox orasidan o‘qdek o‘tib, barglarni ikki tomonga surgancha, yashin tezligida narigi tomondan uchib chiqdi va uzilgan barglar hamda mayda shoxchalardan iborat bulutni ortidan ergashtirib, jarlik ustidan uchib ketdi. Taxminan o‘n metr uchib, tezligini yo‘qotgach, pastga qulay boshladi. U xotirjamlik bilan olmaga yopishgan bargni qoqib tashladi, yana bir marta tishladi, so‘ng o‘zagini chetga uloqtirib, qo‘llarini keng yoydi. Erkin qulashdan zavqlanib, havoda oldinga bir marta umbaloq oshdi va suv yuzasiga yetishiga bir lahza qolganda qo‘llarini boshi uzra cho‘zdi. U suvga nihoyatda silliq, deyarli sachratmasdan sho‘ng‘idi.

Yigirma metrdan ortiq balandlikdan ulkan tosh yoniga sho‘ng‘igan Lavw tezligini kamaytirishga ham, suv yuzasiga qaytishga ham urinmadi. Aksincha, qo‘l va oyoqlarini shiddat bilan harakatlantirib, baliqdek chuqurlikka intildi.

Biroz vaqt o‘tgach, uning orqasida qizil nuqtalar paydo bo‘la boshladi. Ular tezda birlashib, umurtqa pog‘onasidan o‘sib chiqqan ikkita kapalak qanotini eslatuvchi katta naqsh hosil qildi. Bu ustoz San Tagon tilga olgan o‘sha yangi a’zo edi.

Besh yildan ko‘proq vaqt avval Lavw hech qanday maxsus jihozlarsiz suv ostida odatdagi o‘n daqiqadan ancha uzoq qolish uchun o‘z organizmida shu a’zoni o‘stirishni boshlagan edi. Endi ko‘p yillik mashg‘ulotlar va «kapalak qanotlari»ni takomillashtirish natijasida u suv yuzasiga ko‘tarilmasdan, suv ostida uzoq soatlar davomida qolishi mumkin edi.

Yo‘q, u suvda ham, quruqlikda ham yashaydigan mavjudotga aylanmagan, avvalgidek o‘pkasi bilan nafas olardi. Lavw jabra o‘stirish g‘oyasidan darhol voz kechgan edi. Chunki bu organizmni, ichki a’zolarni va hatto tashqi qiyofani ham juda jiddiy qayta tuzishni talab qilardi. Shu sababli u boshqa yo‘lni tanladi. Butun tanasini o‘zgartirish o‘rniga orqasidagi hujayralarning bir qismini o‘zgartirib, ularni kislorodni bevosita suvdan ajratib olishga qodir maxsus amfibiya hujayralariga aylantirdi. Bu hujayralar to‘plami faqat organizm uzoq vaqt suv ostida qolish natijasida kislorod tanqisligini seza boshlaganida faollashardi. Aynan shu paytda «kapalak qanotlari» ishga tushar va muqobil nafas olish tizimi faoliyat boshlardi.

Faol holatda bunday hujayralar ko‘plab mayda qizil dog‘lar ko‘rinishida namoyon bo‘lardi. Ular suvda erigan kislorodni yutib, har bir dog‘dan chiqadigan mitti traxeyalar orqali umumiy traxeya kanaliga uzatardi. Bu kanal esa o‘pkalardan birining asosiy bronxiga ulangan edi. O‘ng «kapalak qanoti» chap o‘pkani, chap qanot esa o‘ng o‘pkani kislorod bilan ta’minlardi. Shu tariqa Lavw goh bir, goh ikkinchi o‘pkasidan navbatma-navbat foydalanib, suv ostida nafas ola olardi.

Olinadigan kislorod hatto kuchli jismoniy zo‘riqish paytida ham yetarli edi. U soatlab chuqurlikda suzishi, marvarid yig‘ishi va shu bilan birga o‘zini mutlaqo qulay his qilishi mumkin edi. Quruqlikka chiqib, burun orqali nafas olishga o‘tishi bilanoq «kapalak qanotlari» ishlashdan to‘xtar va asta-sekin terining tabiiy rangiga qaytardi. Faol bo‘lmagan holatda ular deyarli ko‘rinmas, faqat chivin chaqqanidan qolgan zo‘rg‘a seziladigan izlarnigina eslatardi.

Lavw suvosti olamining go‘zalligiga mahliyo bo‘lgancha ochiq dengiz tomon suzib borardi. Feruza-moviy suv shu qadar tiniq ediki, hatto katta chuqurlikda ham dengiz tubida asta o‘rmalab ketayotgan qisqichbaqani ko‘rish mumkin edi. Quyosh nurlari suv qatlamlarini teshib o‘tib, atrofda son-sanoqsiz mitti yulduzchalarni yondirardi. Yorug‘likni aks ettira oladigan barcha narsalar chaqnab, turli ranglarda tovlanardi. Lavw ustidan suzib o‘tayotgan mayda baliqlar galasi sochilib yotgan qimmatbaho toshlarga o‘xshardi: har bir tangacha yaltirar, butun gala esa go‘yo kimdir dengiz tubida zumradlarga to‘la sandiqni ochib yuborgandek nur sochardi.

U bu sokin, shinam olamni juda yaxshi ko‘rar va suv ostida ko‘p vaqt o‘tkazardi. To‘rt yil avval Erzettaga ilk bor kelganida, Lavw bu yerdagi tog‘lar, o‘rmonlar va vodiylarning go‘zalligiga maftun bo‘lgan edi. Ammo uni eng ko‘p rom etgan narsa suvosti olami bo‘ldi — go‘yo u chinakam ertaklar dunyosiga tushib qolgandek edi. O‘sha birinchi ekspeditsiyaning olti oyi davomida u har bir bo‘sh daqiqasini dengizda o‘tkazdi. Kuniga ikki, ba’zan esa uch marta shu yorqin, rang-barang olamga sho‘ng‘irdi. Aynan shu yerda uning «kapalak qanotlari» ilk bor o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon etdi.

O«n mil radiusdagi barcha joylarni o‘rganib chiqqach, Lavw bir kuni baza hududida qad ko‘targan tog‘ga o‘xshash suvosti tog‘ini topdi. Faqat bu tog» butunlay suv ostida yashiringan edi: uning cho‘qqisi faqat suv qaytgan paytlardagina bir necha metr balandlikdagi ulkan tosh bo‘lagi sifatida suv yuzasidan ko‘tarilib turardi. Taxminan yetmish metr chuqurlikda butun tog» atrofini deyarli gorizontal yonbag‘irlar o‘rab olgan bo‘lib, ular turli-tuman o‘simliklar va daraxtlarga o‘xshash marjonlardan iborat suvosti o‘tloqlari bilan qoplangan edi. Bu joy o‘zining ulug‘vorligi bilan hayratga solardi. Aynan shu maskan Lavwning eng sevimli joyiga aylangan va hozir u o‘sha yerga suzib borayotgan edi.

Erzettadagi ilk ekspeditsiyasi paytidayoq Lavw bu yerda marvarid dalalariga asos solgan edi. Tog» atrofidagi suvosti o‘tloqlarining butun hududiga turli rang, o‘lcham va shakldagi ikki pallali mollyuskalar joylashtirilgan edi. To‘rt yil ichida koloniya ancha kengayib, endi uch mingdan ortiq mollyuskani o‘z ichiga olardi. Shu vaqt davomida Lavw o‘z dalalarini rivojlantirish bilan shug‘ullanib, deyarli hosil yig‘madi. U boshidayoq joylashtirilgan dastlabki besh yuzta marvarid yetishtiruvchi mollyuskaning to‘liq yetilishini sabr bilan kutdi. Ularning uch yuzdan ortig‘idan marvaridlar allaqachon olinib, o‘rniga yangi marvarid hosil qilish uchun urug‘lar joylashtirilgan edi. Ayniqsa, sakson dona ulkan midiya uni quvontirardi: ularning har biri oq, qora, ko‘kimtir va hatto tillarang ikki-uchtadan yirik marvarid yetishtirardi.

Lavw mollyuskalarni parvarishlashni va marvarid yig‘ishni yaxshi ko‘rardi. Ular bilan ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri, ham ko‘chma ma’noda til topisha olardi. Uyida, Asterrada ham u marvarid yetishtirish bilan shug‘ullanardi. Buning uchun oilaga tegishli barcha daryo va ko‘llardan foydalanilar, dengiz sohilida esa ustritsalar, midiyalar va boshqa mollyuskalarni ko‘paytirish fermasi joylashgan edi. Aynan o‘sha yerda, hali bolaligidayoq, uning dengizga va dengiz bilan bog‘liq barcha narsalarga bo‘lgan muhabbati tug‘ilgan edi.

Chuchuk suv marvaridi dengiz marvaridiga qaraganda biroz pastroq baholansa-da, baribir juda qimmatli hisoblanardi. Erzetta marvaridlariga esa talab nihoyatda katta edi. Ayniqsa, yirik qora marvaridlardan yasalgan marjonlar va bilaguzuklar juda yuqori qadrlanardi. Ularni eng tantanali marosimlarda sovg‘a qilishar, hatto markaziy davlatlarning erkatoy malikalarigacha bunday taqinchoqlarni chin dildan hayrat va quvonch bilan qabul qilishardi.

Biroq qazib olingan marvaridlarning ko‘pi bilan o‘ttiz foizi zargarlik buyumlari tayyorlashga sarflanardi — faqat eng yirik va chiroyli namunalari. Qolgan barcha marvaridlar energiya manbai sifatida ishlatilardi. Bitta oddiy chuchuk suv marvaridi katta bir mulkni ikki kun davomida energiya bilan ta’minlashga yetardi. Lavw daryo va ko‘llardan oladigan marvaridlar o‘z uyini butun yil davomida energiya bilan ta’minlashga kifoya qilar, bundan tashqari, qarindoshlari, do‘stlari va sotish uchun ham ortib qolardi. Buning uchun faqat parchalash reaktori — kattaligi voyaga yetgan tipratikandek, hatto tashqi ko‘rinishi ham unga juda o‘xshaydigan qurilma kerak edi. Reaktor ancha og‘ir bo‘lgani sababli uni dronlar va echkichalar kabi kichik robotlarga o‘rnatishmasdi. Ular har kuni shunday reaktorlar ishlab chiqaradigan elektr energiyasi yordamida quvvat olardi.

Parchalash reaktori turar joylar, xo‘jaliklar, kichik korxonalar va transport vositalari uchun energiya manbai sifatida o‘zini juda yaxshi oqlagan edi. G‘ildirakli mashinalar uchun u deyarli mukammal hisoblanardi. O‘n beshta oddiy marvariddan iborat bir qadoq g‘ildirakli avtomobilga qariyb olti oyga, antigravitatsion transportga esa ikki oyga yetardi. Ishlab chiqariladigan energiya hajmi bo‘yicha bu texnologiya Quyosh tizimida faxrli uchinchi o‘rinni egallab, umumiy energiya ishlab chiqarishning qariyb yigirma foizini ta’minlardi. Ammo aholi orasidagi mashhurligi bo‘yicha birinchi o‘rinni ishonch bilan saqlab kelardi.

Lavw yo‘lning deyarli yarmini bosib o‘tganida, uning qarshisidan yo‘g‘on labli, bo‘rtib chiqqan ko‘zlari go‘yo abadiy hayrat ifodasida qotib qolgandek ko‘rinadigan katta yashil baliq suzib chiqdi. Bu uning suvosti do‘sti — marvarid dalalarining o‘ziga xos qo‘riqchisi va boshqaruvchisi vazifasini bajaradigan jonivor edi. Lavw uni shunday deb atardi — Marvarid.

Do‘stlar doimiy ravishda mental aloqada bo‘lib turishardi. Marvarid Lavw yo‘qligida dalalarda sodir bo‘lgan barcha voqealarni obrazlar va manzaralar orqali yetkazib, unga muntazam ravishda o‘ziga xos hisobotlar yuborardi. Lavw dengizga sakrash uchun endigina yugura boshlagan paytidayoq do‘stiga tez orada yetib borishini bildirgan edi. Quvongan Marvarid darhol unga peshvoz suzib chiqdi va yo‘l-yo‘lakay o‘zi suzib o‘tayotgan joylarning yangi manzaralarini tinimsiz uzatib bordi. Lavw ham unga xuddi shunday xayoliy «suratlar» bilan javob qaytarardi.

Yaqinroq suzib kelgach, Marvarid dumini shiddat bilan likillata boshladi, uning do‘mboq lablari esa keng, deyarli insonnikiga o‘xshash tabassumga yoyildi, garchi bu biroz kulgili ko‘rinsa ham. Bu baxtiyor tumshuq Lavwning yuzida doimo tabassum uyg‘otardi. Hozir ham u beixtiyor jilmaydi. Lavw do‘stining baland, bo‘rtib chiqqan peshonasini mehr bilan siladi, yo‘g‘on yonoqlarini erkalab qo‘ydi va ular yo‘lni birga davom ettirishdi.

Yonma-yon suzib borarkan, Marvarid dam-badam shiddat bilan oldinga otilar, keyin qaytib kelar, bir doira aylanib, yana Lavw yonidan joy olardi. Lavw suv ostida ancha tez suzardi, ammo baribir katta baliq bilan tezlikda bellasha olmasdi.

Marvarid dalalarigacha taxminan bir mil qolganda, Lavw dengiz tubida yirik midiyalarning kichik koloniyasini payqadi. Do‘stlar o‘sha tomonga yo‘l olishdi: ularning orasida boshqa joyga ko‘chirishga yaroqlilari bor-yo‘qligini tekshirish kerak edi. Yetarlicha yaqin suzib kelgach, Lavw shartli kalit-signalni uzatdi va to‘qqizta midiyaning hammasi bir vaqtning o‘zida pallalarini ochib, ichidagi bor narsani namoyish etdi. Bu signalga bo‘ysunibmi yoki shunchaki ko‘rganlariga taqlid qilibmi, Marvarid ham og‘zini katta ochdi. Lavw unga jilmayib qaradi va xayolan dedi:

— Sening ichingda marvarid yo‘q. Sening o‘zing katta yashil Marvaridsan.

— Lavw do‘stining ichidan ham marvarid qidirsin, — deb fikr uzatdi baliq, og‘zini hamon yopmay.

Lavw unga yaqin suzib kelib, katta ochilgan og‘zining ichiga qaradi va dumaloq donachalarga o‘xshash hech narsa topmagach, javob berdi:

— Qidirdim, ammo do‘stimning og‘zida marvarid yo‘q ekan.

So‘ng u midiyalarning har biriga navbatma-navbat suzib borib, ularni diqqat bilan tekshirdi. Uchtasining pallalari orasida ikkitadan ancha yirik marvarid bor ekan.

— Mana shu uchtasini o‘zimiz bilan olib ketamiz, — dedi Lavw xayolan va ortiga o‘girildi.

Ko‘rgan manzarasi uni yana jilmayishga majbur qildi. Marvarid og‘zini katta ochgancha qotib turar, ikki pallali mollyuskaga astoydil taqlid qilardi. Faqat bo‘rtib chiqqan ko‘zlarigina kulgili tarzda u yoqdan bu yoqqa harakatlanardi. Lavw kalit-signalni bekor qildi. Midiyalar birvarakayiga pallalarini yopishdi, Marvarid ham biroz kechikib og‘zini yumdi. Lavw uchta midiyani katta to‘rli ryukzakka joylashtirdi va uni yelkasiga osish uchun endigina ko‘targan edi, to‘satdan Marvariddan xavotirli signal keldi:

— Qara. Diqqat. Orqangda.

— Bu midiyalar yetarli. Suzishda davom etamiz, — deb xayolan javob berdi Lavw.

Ammo deyarli shu zahoti Marvarid yangi manzarani uzatdi: Lavwning o‘zi va uning shundoqqina orqasida ulkan sakkizoyoq.

Lavw bir zumda xaltani qo‘yib yubordi va chetga qochishga urindi, ammo kech bo‘lgan edi. Sakkizoyoqning bir paypaslagichi uning o‘ng bilagiga, ikkinchisi esa qorniga o‘raldi. Ortiga o‘girilgan Lavw o‘zidan deyarli ikki baravar katta ulkan sakkizoyoq bilan yuzma-yuz keldi. U raqibini xavf va qo‘rquvni ifodalovchi mental obrazlar bilan cho‘chitishga urindi, biroq bu sakkizoyoqning g‘azabini yanada kuchaytirdi. Sakkizoyoq tumshug‘ini ochib, tishlash va zahar yuborishga hozirlandi, paypaslagichlarini yanada qattiq qisdi va o‘ljasini keskin o‘ziga tortdi.

O«ylab o‘tirishga vaqt yo‘q edi. Lavw chap qo‘li bilan uzun pichog‘ini yashin tezligida sug‘urib oldi va ikki chaqqon zarba bilan ikkala paypaslagichni kesib tashladi. Jarohatlardan otilib chiqqan sakkizoyoqning moviy qoni tiniq suvni katta-katta dog‘lar bilan bulg‘adi.

Nima yuz berganini anglagan va, ehtimol, qattiq og‘riq sezayotgan sakkizoyoq jangovar rangini niqoblanish rangiga o‘zgartirib, shoshilinch ravishda qochib ketdi. Endi u qolgan oltita paypaslagichi bilan bor kuchini ishga solib qochardi.

Marvarid darhol uning ortidan quvib, keng peshonasi bilan qochqinga bor kuchi bilan zarbalar bera boshladi. Har bir zarbadan keyin sakkizoyoq tirishib qisilar va ta’qibchisini qo‘rqitish uchun quyuq siyoh oqimlarini chiqarardi. Suvosti qoyalariga yetib borgach, u toshlar orasidagi tor yoriqqa tezda suqilib kirdi. Marvarid esa uni topish umididan voz kechmay, yana bir muddat atrofda aylanib yurdi.

Lavw ichida jilmayib qo‘ydi, kesib tashlangan paypaslagichlarni yig‘ib, ularni ham xaltaga joylashtirdi. Asterrada bunday yirik sakkizoyoqlar uchramasdi, qariyb uch metr ajoyib tansiq taomni tashlab yuborish esa ahmoqlik bo‘lardi. Bundan tashqari, mag‘lub etilgan raqibdan o‘lja olish qadimiy an’ana edi. Xaltaning ipini tortib bog‘lagach, Lavw suvosti tog‘i tomon yo‘l oldi. Buni ko‘rgan Marvarid sakkizoyoqni qidirishni to‘xtatdi, tezda do‘stiga yetib oldi, xaltaning uzun tasmasini keng peshonasiga ilib, uni ko‘tardi va yonma-yon suzib ketdi.

Oldinda dengiz tubini suv yuzasi bilan bog‘lab turgan suvosti tog‘ining qiyofasi ko‘zga tashlana boshladi. Go‘yo yerning o‘zi shu tog» orqali nafas olayotgandek edi. Asta-sekin uning yotiq yonbag‘irlarida yoyilgan suvosti o‘tloqlari ham ko‘rina boshladi. Yaqinroq suzib kelgach, Lavw bu ajoyib maskanning go‘zalligiga yana bir bor mahliyo bo‘ldi. U ranglarining yorqinligi, shakllarining xilma-xilligi va hayratlanarli shinamligi bilan kishini lol qoldirardi. Ulkan suvosti shahriga o‘xshagan bu maskan o‘z hayoti bilan yashardi. Har tomonga rang-barang baliqlar galasi shiddat bilan suzib o‘tar, suv o‘tlari va marjonlar orasida qisqichbaqalar va daryo qisqichbaqalariga o‘xshash jonivorlar ishchanlik bilan u yoqdan bu yoqqa qatnar, turli naqshlar bilan bezalgandek ko‘rinadigan katta-kichik toshbaqalar o‘z yumushlari bilan shoshilmay suzib yurardi. Yassi chig‘anoqlar dalalari esa tog‘ni uch mingta rang-barang toshdan yasalgan marjonday uzluksiz halqa bo‘lib o‘rab olgan edi.

Olib kelgan midiyalarini bo‘sh joylarga joylashtirgach, Lavw ishga kirishdi. Ikki soatdan kamroq vaqt ichida u ikki yuzdan ortiq chig‘anoqni tekshirdi, besh yuzdan ziyod marvaridni ajratib oldi va ularning o‘rniga ichkariga marjonlarning mittigina bo‘laklarini joylashtirdi.

Shu vaqt davomida Marvarid uning yonida suzib yurib, hosilini yig‘ib olish mumkin bo‘lgan chig‘anoqlarni ko‘rsatib turdi. Mollyuskalar bilan ishni tugatgach, do‘stlar marjon bo‘laklari, chiroyli bo‘sh chig‘anoqlar hamda g‘ayrioddiy shakl va rangdagi toshlarni yig‘ishga kirishishdi. Lavw suv o‘tlarining bir necha turidan kesib oldi. Ulardan ayrimlaridan buvisi ajinlarga qarshi malham tayyorlardi. Keyin u yaqin atrofda o‘sayotgan boshqa bir suv o‘tidan bir necha bo‘lak kesib, Marvaridni mehmon qildi. Marvarid Lavw uni ovqatlantirishini juda yaxshi ko‘rar va sevimli yeguligini zavq bilan, ochko‘zlarcha og‘ziga tortib olardi.

Hamma narsani to‘rli xaltaga joylashtirgach, Lavw uni bunday yuklarni tashishni juda yaxshi ko‘radigan Marvaridga berdi. Qaytish vaqti kelgan edi. Ular ortga suzib ketishdi: belbog‘iga kichik marvarid xaltachasi osilgan inson va uning yonida mental obrazlar hamda ramzlar orqali u bilan shoshilmay suhbatlashib borayotgan katta yashil baliq.

Taxminan yarim mil suzib o‘tgach, Lavw o‘zining suvosti jannatiga yana bir bor nazar tashlash uchun ortiga o‘girildi. Yuragini kutilmaganda yengil g‘amginlik siqdi. Shunchaki bu yerdan ketgisi kelmasdi. U iroda kuchi bilan bu tuyg‘uni yengib, suzishda davom etdi.

Bu yerga kelayotganda uchrashgan o‘sha joyga yetganlarida, Lavw do‘stidan xaltani oldi, yelkasiga osdi, Marvaridning keng peshonasini mehr bilan siladi, xayrlashayotib jilmaydi va baza tomon suzib ketdi. Bir necha metr o‘tgach, yana ortiga qaradi. G‘amginlik yana bir lahzaga qalbiga tegib o‘tdi. Marvarid do‘stining kayfiyatini sezgandek to‘xtadi va u ham Lavw tomon o‘girildi. Lavw qo‘l silkitdi, tezda yuzini burdi va suzish tezligini oshirdi. O‘shanda u Marvaridni so‘nggi bor ko‘rayotganini hali bilmasdi. Ichki sezgisi uni aldamayotgan edi.

Sohilda katta yashil toshbaqa shoshilmay sayr qilib yurar, suvning shundoqqina chetida esa ikkita qisqichbaqa qumni titkilardi. Tinchlik va uyg‘unlik manzarasi bir lahzada buzildi. Suvdan avval insonning boshi, so‘ng kuchli, mushakdor tanasi ko‘rindi. Uning orqasidagi shaffof xaltadan yirik so‘rg‘ichlari bor sakkizoyoqning uzun paypaslagichi osilib turardi. Lavw qirg‘oqqa chiqib, qisqichbaqalarni hurkitib yubordi, toshbaqani esa sergaklantirdi. Toshbaqa ehtiyot shart darhol boshini kosasi ichiga yashirdi. Lavw xaltani qum ustiga qo‘ydi, yechindi va oppoq qumga qo‘llarini keng yoygancha zavq bilan yotdi. Quyoshda isigan qumning haroratini his qilib, dengiz havosidan to‘yib nafas olish va okeanning bepoyon moviyligiga tikilib yotish naqadar yoqimli edi!

Yumshoq par to‘shakda yotgandek bir oz huzurlangach, Lavw isinib oldi va marvarid dalalariga qilgan uch soatlik sayohatidan keyin yaxshilab dam oldi. So‘ng yana bir bor iliq suvga kirdi, badanidagi qumni yuvib tashladi va erinchoq to‘lqinlar qarshisiga biroz suzdi. Cho‘milib bo‘lgach, qirg‘oqqa chiqdi, kiyindi va baza tomon yo‘l oldi.

7. Gulxan yonidagi oqshom

Lavw bazaga tez yetib keldi va shimoliy darvozadan kirgach, birinchi navbatda xaltani o‘z Donkiga olib bordi. Yuk bo‘limida olib kelgan barcha narsalarini sandiq va qutilarga joylashtirdi, marvarid solingan xaltachani esa avval yig‘ilgan marvaridlar saqlanayotgan qutichaga qo‘ydi.

So‘ng turar joy Ovaliga yo‘l oldi. Oshxona bo‘limida muzlatkichdan kecha tutgan balig‘ini oldi. O‘z navbatini kutib yotgan baliq endi kechki ovqatga aylanishga va uzoq kundan keyin uning kuchini tiklashga tayyor edi. Lavw uni yana bir bor sovuq suvda yuvdi, taxtakach ustiga qo‘yib, ziravorlar sepdi va ustidan ozgina yog» quydi. Hammasini baliqning butun yuzasiga yaxshilab surtgach, uni dumaloq likopchaga joylashtirdi va orqa eshikdan hovliga chiqdi.

Ayvondan besh metr narida toshlar bilan o‘ralgan, o‘rtasida panjarasi bor gulxan o‘chog‘i joylashgan edi. Uning atrofida uzun suyanchiqli, yuqori uchlari o‘tkir qilib ishlangan to‘rtta to‘nka-o‘rindiq turardi. Ular qulay bo‘lib, o‘rindiqlari va suyanchiqlariga yumshoq yostiqchalar mahkamlangan edi. Ularda deyarli kreslodagidek o‘tirib, gulxan yonida huzurlanish mumkin edi. Yonida yuzasi mukammal tekis bo‘lgan kichkina dumaloq stolcha turardi. Lavw baliq solingan likopchani qo‘yib, olov yoqishga kirishdi.

Avval o‘choqqa bir uyum quruq barg va daraxt po‘stlog‘ini joylashtirdi, so‘ng ularning ustiga o‘tinlardan piramida yasadi va pastidan uzun gugurt bilan o‘t qo‘ydi. Olov tezda barglarga o‘tdi, po‘stloqlarni qamrab oldi, shaffof alanga yuqoriga ko‘tarildi va ko‘p o‘tmay o‘tinlar ham gurillab yona boshladi. Ular qattiq yog‘ochdan bo‘lib, uzoq yonardi. Shu sababli alanga pasayib, cho‘g‘lar qolguncha hali yetarlicha vaqt bor edi. Lavw bu vaqtdan unumli foydalanishga qaror qildi.

U sanitariya bo‘limiga o‘tdi, kiyimlarini yechdi va ularni kir kiyimlar qutisidagi boshqa narsalar bilan birga matoni yuvadigan, quritadigan, tekislaydigan va zarur bo‘lsa, yamaydigan apparatga joylashtirdi. Ertalabgacha hammasi toza, dazmollangan va kiyishga tayyor bo‘lardi. Sevimli to‘q yashil xalatini yelkasiga tashlab, Lavw yana hovliga chiqdi.

Gulxandan o‘n besh metr narida uch qismga bo‘lingan baland va keng dushxona turardi. Birinchi bo‘limda Lavw yechindi, dushga kirdi va ortidan eshikni surib yopdi. Jo‘mrakni ochishi bilan tepadan yirik tomchilar bilan iliq suv quyila boshladi. U bir muddat tetiklashtiruvchi yomg‘ir ostida turib, terisidagi dengiz tuzini yuvdi. So‘ng suvni o‘chirdi, tokchadan yuvuvchi aerozol solingan idishni olib, boshidan oyog‘igacha o‘ziga purkadi. Sharbatga o‘xshash shaffof suyuqlik teriga tegishi bilan oqarib, ko‘pchiy boshladi va ajoyib olma ifori taratuvchi quyuq ko‘pikka aylandi. Lavw ilgichdan uzun mochalkani olib, terisi qizarguncha badanini ishqaladi. Keyin yana suvni ochib, ko‘pikni yuvib tashladi.

Dushni tugatgach, u keyingi xonani ajratib turuvchi pardani surdi, kichik zinapoyadan ko‘tarildi va suv to‘ldirilgan katta, chuqur bochkaga sakrab tushdi. Darhol quloqlarigacha suvga botdi. Dushxonaning shaffof yuqori qismidan atrofdagi hamma narsa ko‘rinib turardi: gulxandagi olov allaqachon pasaygan, alanga endi yuqoriga ko‘tarilmasdi.

Lavw ko‘zlarini yumib, bo‘shashdi. Ichki kuchni muvozanatga keltirish va energiya oqimlarining uyg‘unligini tiklash kerak edi. Iliq suvda buni amalga oshirish oson va ayniqsa yoqimli edi. Suvga qo‘shilgan moy tanani ajoyib tetiklashtirar, teriga yoqimli ifor bag‘ishlar va teshikchalarni tozalardi. U boshi bilan suvga sho‘ng‘ib, homila holatini egalladi va xuddi ona qornidagi embrion singari keng bochka ichida asta-sekin aylanardi: goh boshini pastga qaratib tushar, goh yana ko‘tarilar, goh shimolga, goh janubga burilardi.

Kislorod yetishmasligi tufayli «kapalak qanotlari» faollashishga ulgurmasidan Lavw boshini suvdan chiqardi va chuqur-chuqur nafas ola boshladi. Dushxonani ertaknamo ifor qoplagan edi: pishgan olma hidi efir moylari, daraxt smolasining zo‘rg‘a seziladigan bug‘lari va oqshomgi suvning tarovati bilan qorishib ketgandi.

Cho‘milishni to‘xtatgisi sira kelmasdi, ammo yarim soat ichida o‘tinlar yonib tugab, cho‘g‘ga aylangan edi. Baliqni panjara ustiga qo‘yish vaqti keldi. Lavw bochkaning chetlaridan ikki qo‘li bilan ushlanib, gavdasini yuqoriga tortdi va asta-sekin boshi pastda, oyoqlari yuqorida tik turish holatiga keldi. Orqaga umbaloq oshib, oyoqlariga qo‘ndi. Shoshilmay artindi, keng shorti va xalatini kiydi-da, toza va xushbo‘y holatda olov tomon yo‘l oldi.

Panjara balandligini moslagach, Lavw baliqni uning ustiga qo‘ydi. Baliqdan tomgan sharbat tomchilari qizigan cho‘g‘larda vijilladi va havoga ishtahani ochadigan yoqimli hid taraldi. Baliq pishayotgan paytda u oshxona bo‘limiga borib, termos-flyagadagi buloq suvidan to‘yib ichdi va uchta yirik sabzavotdan salat tayyorladi. Salat va suv ko‘zasi bilan gulxan yoniga qaytgach, dasturxon tuzadi, baliqni ag‘dardi va qizib turgan cho‘g‘larni tomosha qilgancha to‘nka-kresloga o‘tirdi.

Vaqt ancha kech bo‘lgan edi. Quyosh gardishi to‘q yashil quruqlikni moviy osmon gumbazidan ajratib turgan ufq chizig‘iga allaqachon tegib turardi. Bu manzaradan zavqlanishiga Amulet signali xalaqit berdi — zumrad tosh miltillay boshladi. Lavw toshga tegishi bilan qurilmaning pastki qismidan nurlar otilib chiqib, ekran hosil qildi. Unda ayvonda stol atrofida o‘tirgan uch kishi paydo bo‘ldi.

— Xayrli tong sizlarga, — dedi Lavw jilmayib.

— Senga xayrli oqshom, o‘g‘lim, — deb javob berdi yuzida hazilkash va xushchaqchaq odamga xos tabassum, iyagida esa ozoda soqolcha bo‘lgan o‘rta yoshli erkak. Bu uning otasi Dist edi.

— Salom, ota! Sizlar har doimgidek tong yorishmasidanoq oyoqdasizlar.

— Xuddi shunday. Bugun ikkita olis daladagi hosilni yig‘ib, darhol jamoa omboriga jo‘natamiz.

— Esimda. Bir haftadan keyin ko‘l bo‘yidagi no‘xat va loviya navbati keladi — ularni birga yig‘amiz. Indinga kechki ovqat paytida men allaqachon uyda bo‘laman.

— Ajoyib, — dedi otasi mamnunlik bilan va kafti bilan stolga yengil urib qo‘ydi.

Oila boshlig‘i gapini tugatgach, suhbatga uning rafiqasi qo‘shildi.

— Salom, o‘g‘lim. Xayrli oqshom senga, — dedi onasi Taylis. U shu vaqt davomida Lavwga mehr va muhabbatga to‘la ko‘zlari bilan qarab o‘tirgan edi.

— Xayrli tong, oyijon.

— Ahvoling qalay? Hammasi yaxshimi? Juda qorayib ketibsan, biroz ozganga ham o‘xshaysan. Hechqisi yo‘q, qaytib kelganingda Tamin bilan seni yaxshilab boqib, semirtirib qo‘yamiz.

— Ha, oyi, hammasi yaxshi.

— Salom, ukajon, — dedi uning opasi Tamin, yosh va go‘zal qiz, shosha-pisha.

— Salom, opa. Ahvollaring qalay? Jiyanlarim qalay, ularni hech kim xafa qilmayaptimi?

— Bu sho‘xvoylarni kim ham xafa qila olardi? Ularning o‘zlari istagan odamni xafa qilishadi. Xuddi sen ularning yoshida qanday sho‘x bo‘lgan bo‘lsang, shunaqa to‘polonchilar, — deb quvnoq javob berdi Tamin.

— Tasavvur qilyapsanmi, Lavw, tushlikdan keyin atigi o‘n besh daqiqaga dam olmoqchi bo‘lib yotgandim. Men uxlayotganimda bu sho‘xvoylar menga mo‘ylov chizib qo‘yishibdi. Aytishlaricha, buvisi mo‘ylov bilan menga yaxshiroq yarashishini aytgan emish, — dedi otasi quvnoqlik bilan, yana kafti bilan stolga urib, xotiniga ko‘z qirini tashlarkan.

— Rostdan ham mo‘ylov bilan senga yaxshiroq yarashadi, — deb qat’iy javob berdi u.

— Ko‘rdingmi, o‘g‘lim, shamol qayerdan esayotganini, — dedi otasi jilmayib va shikoyatomuz ohangda qo‘shib qo‘ydi: — Faqat mo‘ylov menga xalaqit beradi, burnimni qitiqlaydi.

U qanchalik xafa bo‘lgani va ko‘ngli og‘riganini ko‘rsatish uchun ataylab rafiqasidan yuzini o‘girdi. Hamma baravariga kulib yubordi. Distning mo‘ylov bilan bog‘liq muammosi eski va doimiy edi: u goh mo‘ylov o‘stirar, goh yana qirib tashlardi. Qishloqdagi qo‘shnilari uning ustidan hazillashib, Mo‘ylovsiz deb atashardi. Bu laqab hatto u faxriy a’zosi bo‘lgan jamoa kengashida ham unga yopishib qolgan edi.

— Mayli, ko‘ndirdinglar, mo‘ylov o‘stiraman. Ko‘rasizlar, va’da beraman: Lavwning to‘yigacha mo‘ylovim bo‘ladi, — dedi u jiddiy ohangda.

Lavw xijolat bo‘lib boshini egdi va o‘zini aybdordek his qilgancha qulog‘ining orqasini qashidi. Onasi eriga tanbehli nigoh tashladi, ammo uning ayyorona rejasini anglagach, yuziga keng tabassum yoyilib, bosh irg‘ay boshladi. Tamin quvnoq kulib yubordi.

— Nega endi bo‘lmas ekan, Lavw? O‘qishni tugatding, oyoqqa mustahkam turibsan, ishing yaxshi — oila qurishning ayni vaqti. Qolaversa, bizning qizlar ham qachon qaytishingni tinmay so‘rashadi, — dedi Tamin, hazillashyaptimi yoki jiddiy gapiryaptimi, bilib bo‘lmasdi.

— Yo‘q, bizning qishloq qizlari bilan Lavw oila qurolmaydi: ularning yarmi qarindoshlarimiz, qolganlari esa, yumshoq qilib aytganda, go‘zal emas. Ana, Yangi Dalada jamoa yerto‘la omborlarining boshqaruvchisini turmushga chiqadigan ikkita qizi bor — ikkalasi ham go‘zal, ham aqlli, — dedi otasi jiddiy ohangda.

— Bo‘lmaydi, ota. Bizda ko‘p xotinlilik taqiqlangan, — deb hazillashdi Lavw, mavzuni o‘zgartirishga urinib.

— Ikkalasiga birdan uylanish shart emas-ku. Yaxshirog‘ini tanlab, o‘sha bilan oila qur, — dedi otasi kinoyani tushunmay, mutlaqo jiddiy e’tiroz bildirib va orzuga berilgancha qo‘shib qo‘ydi: — Garchi ikkita xotin ham yomon bo‘lmasa kerak.

Onasi quloqlariga ishonmay, unga juda jiddiy qaradi. Ortiqcha gapirib yuborganini anglagan otasi stoldan shosha-pisha bir bo‘lak pirog oldi-da, uni katta-katta tishlab yeyishga, ustidan choy ichishga va qo‘lidagi pishiriqni hammaga ko‘rsatib, ma’qullagandek bosh irg‘ashga tushdi. Hamma kulib yubordi.

— Ko‘rib turibman, sizlarda har doimgidek xursandchilik. Piroglaringiz ham mazali ko‘rinadi, — dedi Lavw.

— Bu Tamin bizni doimo yangi pishiriqlar bilan siylaydi, — dedi onasi va Lavwga turli xil shirin pishiriqlarga to‘la patnisni ko‘rsatdi.

Tamin eri bilan birga novvoylik qilardi va o‘z novvoyxonalarida tayyorlanadigan oddiy nondan tortib bayram tortlarigacha bo‘lgan barcha mahsulotlar bilan qarindoshlarini ta’minlardi. Har kuni ertalab u ota-onasiga sevimli piroglarini olib kelardi. Bu orada eri jamoaning barcha qishloqlaridagi qarindoshlar va xaridorlarga buyurtmalarni yetkazib berardi.

— Bolalar hali uxlayapti, erim yo‘lda. Shuning uchun bo‘sh vaqtimdan foydalanib, ota-onam bilan bir piyola choy ustida o‘tirishga keldim, — dedi Tamin.

— Men ham biror narsa yeb, quvvat yig‘moqchiman. Bugun kechki ovqatga cho‘g‘da pishirilgan baliq va salat bor, — dedi Lavw va ekranni o‘choq tomon qaratdi.

— Anavi nima, shunaqa chiroyli quyosh botishimi? — deb so‘radi opasi gulxan ortida botayotgan quyoshni payqab.

Lavw ekranni g‘arbga burdi. Quyoshning yarmi allaqachon ufq ortiga yashiringan edi.

— Ha, quyosh botyapti.

— Qanday go‘zal! Darrov Erzettaga qilgan sayohatimiz esimga tushdi, — dedi onasi orzuga berilib.

— Ha, yaxshi sayohat bo‘lgan edi. Ham dam oldik, ham sog‘lig‘imizni yaxshiladik. Lavwga ballari uchun rahmat, bo‘lmasa biz, oddiy dehqonlar, navbatimizni va ruxsatni uzoq kutishimizga to‘g‘ri kelardi, — dedi otasi yengil g‘amginlik bilan.

— Biz ham Erzettaga borishni orzu qilamiz. Hech bo‘lmasa qisqa muddatga, loaqal bir haftaga. Albatta, Lavw bonuslari bilan biroz yordam bersa, — deb shama qildi Tamin.

Bonuslar yoki o‘zib ketish ballari alohida xizmatlar uchun berilardi. Tizimda va butun Metropolislar Ittifoqida jismoniy, ma’naviy va aqliy jihatdan ancha rivojlangan, boshqalardan sezilarli darajada ilgarilab ketgan odamlarning alohida guruhi mavjud edi. Lavw ham ular qatoriga kirardi. U o‘n ikki yoshidayoq jismonan voyaga yetgan erkakdan kuchliroq edi, aqliy rivojlanishda tengdoshlaridan ancha ustun turardi va birinchi urinishdayoq tizimdagi eng yaxshi akademiyalardan biriga o‘qishga kirgan edi. U kasbiy burchi doirasidan tashqariga chiqadigan biror ishni amalga oshirsa, masalan, foydali ixtiro yaratsa, bonuslar bilan rag‘batlantirilardi. Ulardan turlicha foydalanish mumkin edi: ota-onasi misolida bo‘lgani kabi, Erzettaga bepul va navbatsiz sayohat qilish uchun ham. O‘zib ketish ballari puldan ham qimmatliroq hisoblanar va ancha ko‘proq imkoniyatlar eshigini ochardi.

— Yaxshi. Bu suhbatga bir oydan keyin, O‘yinlardan so‘ng qaytamiz.

— Bonuslaringni o‘zing uchun saqla. Asal oyiga Erzettaga yoki Metropolisga borarsan. Qolaversa, Tamin ham yaqin orada sayyorani tark eta olmasa kerak, — dedi otasi.

Lavwning so‘zsiz berilgan savoliga onasi javob berdi:

— Tamin homilador. Ular farzand kutishyapti.

— Ajoyib yangilik! Yana bir jiyanim bo‘ladi — o‘g‘ilmi, qizmi! Mendan qora marvariddan yasalgan marjon, — dedi Lavw quvonib.

— Kerak emas, ukajon. Axir bu juda qimmat.

— Xavotir olma, opa. Senga o‘z qo‘lim bilan marjon yasash uchun yetarlicha marvarid yig‘dim, — dedi Lavw panjaradan pishgan baliqni olayotib.

— Yaxshi, Lavw. Kelganingda hammasini batafsil gaplashamiz. Hozir esa bemalol ovqatlan, seni chalg‘itmaylik. Yoqimli ishtaha va ko‘rishguncha, o‘g‘lim, — dedi oila boshlig‘i qat’iy ovozda.

Bu suhbat tugaganini anglatardi.

Xayrlashgach, Lavw aloqani uzdi.

U gulxanga bir nechta kichik o‘tin tashladi, panjara ustiga metall choynakni qo‘ydi va kechki ovqatga kirishdi. Quyosh botishidan qolgan so‘nggi manzaralarga mahliyo bo‘lgancha, shoshilmay baliq yer, har bir suyagini yaxshilab tozalab, orasida sabzavotli salatdan tanovul qilardi. Ovqatni tugatgach, stolni yig‘ishtirdi, to‘nka-kresloga qulayroq joylashdi va suv qaynashini kutib, indamay olovga tikilib o‘tirdi. Quyosh ufq ortiga butunlay yashirinib, ortidan alvon shafaq qoldirdi. Ertaga issiq bo‘ladi. Bu yerda butun yoz davomida jazirama hukm surardi.

Ota-onasi va opasi bilan suhbatdan so‘ng Lavwning qalbi ayniqsa iliqlikka to‘ldi. U otasi va aka-ukalari bilan dalalarga ishlov berganlarini, hosil yig‘ganlarini, jiyanlari bilan o‘ynaganlarini, oqshomlari esa hamma birgalikda noz-ne’matlarga to‘la katta dasturxon atrofida o‘tirib suhbatlashganlarini esladi. Uning o‘zi gapirishdan ko‘ra tinglashni ko‘proq yaxshi ko‘rar, kattalarning Asterra va butun tizimda hamma narsa endigina boshlanayotgan davrlar haqidagi hikoyalarini zavq bilan tinglardi.

Choynak qaynadi. Lavw krujkaga quritilgan, maydalangan giyohlardan soldi, ustidan qaynoq suv quydi va yana qariyb bir soat gulxan yonida o‘tirib, ko‘k choyni mayda ho‘plamlar bilan ichgancha yulduzlarga tikildi. Qayerdadir olisda yosh, yashil sayyora o‘z yulduzi atrofida aylanib uchib borar, uning yuzasida esa odamlar kundalik yumushlari bilan band bo‘lib, tinimsiz harakatlanardi. Kimdir mazali piroglarni yetkazib berar, yana kimdir dalalarda hosil yig‘ardi.

Choyini ichib bo‘lgach, Lavv o‘z turar joyi — «Oval» tomon yo‘l oldi. Yotoqxonaga kirib, ko‘rpa ostiga kirdi-da, deyarli darhol uyquga ketdi.

8. Yangi kun

Lavw ko‘zlarini ochib, bolalarcha kerishdi. Ustidagi yopinchiqni uloqtirib, tezda o‘rnidan turdi, deraza yoniga borib, uni lang ochdi. Ertalabki toza dengiz havosidan chuqur nafas oldi. 8–8–8 tizimi bo‘yicha nafas mashqini bajargach, tashqariga qarab, nigohini sharqqa qaratdi — quyosh allaqachon suv sathidan butunlay ko‘tarilgan edi.

Yorqin quyosh chiqishi va moviy dengizning go‘zalligiga to‘yib mahliyo bo‘lgach, Lavw barcha do‘stlari va butun olamga xayolan salom yo‘lladi. Marvaridga ko‘tarilgan quyosh va dengiz yuzasining tasvirini uzatdi. Javoban uzun quyosh nurlari bilan yoritilgan suvosti tog‘ining manzarasi keldi.

Lavw xalatini yelkasiga tashlab, oshxona bo‘limiga tushdi. Muzlatkichdan termos-flyagani olib, qolgan suvni ichib tugatdi. So‘ng ichida mevali masalliq solingan, ustiga mo‘l-ko‘l rezavor mevalar sepilgan yarimta pirog bor qutini oldi. Bu pirog Tamin ertalablari olib keladigan piroglarga juda o‘xshardi. Uning chorak qismini havo o‘tkazmaydigan shaffof o‘ramdan chiqarib, isitish uchun pechga qo‘ydi.

Nonushta tayyor bo‘lguncha Lavw hovliga chiqdi, tezda o‘choqqa o‘tin terib, olov yoqdi va panjara ustiga suv to‘ldirilgan choynakni qo‘ydi. Shundan so‘ng sovuq dush qabul qildi, bochkadagi hali ham iliq suvga sho‘ng‘ib chiqdi, badanini yaxshilab quritdi va turar joy Ovaliga qaytdi. Xalati va tungi shortisini yechib, kechadan yuvib qo‘yilgan kiyimlarini kiydi.

Ertalabki tayyorgarliklarini tugatgach, Lavw tashqarida qaynagan choynakni olib kirib, choy damladi. Pirog solingan likopchani olib, krujka yoniga stol ustiga qo‘ydi. Yumshoq stulga o‘tirib, buyruq berdi:

— Poytaxtning kechki yangiliklari.

Devordagi kichik chiroqni eslatuvchi qurilmadan bir tutam nur otilib chiqdi va bir necha lahzada katta surat o‘lchamidagi ekran hosil qildi. Kechki yangiliklarning kirish musiqasi yangradi. Ekranda manzaralar birin-ketin almashdi: sayyoralar fonida kosmik kemalar uchib o‘tar, moviy dengiz suvlaridan delfinlar galasi sakrab chiqib, bir-biri bilan poygalashgandek oldinga intilar, so‘ng go‘zal tog‘lar fonida oq shlyapacha kiygan kichkina qizaloq paydo bo‘lardi. U qo‘lida gul ushlab turar, gulga esa katta, rang-barang naqshli kapalak qo‘nardi.

Keyin bosh studiya tasviri paydo bo‘ldi. O‘rtada uzun, baland stol turar, uning ortida to‘rt nafar boshlovchi joylashgan edi. Ularning orqasidagi butun maydonni shisha devor egallagan bo‘lib, undan qor bilan qoplangan tog‘lar hamda sohilida port joylashgan okean ko‘rinib turardi. Stolning old panelida boshlovchilar muhokama qilayotgan yangiliklarga oid sayyoralar tasvirlari va sarlavhalar paydo bo‘lardi.

Birinchi xabarda Metropolislar Ittifoqining jasur jangchilari son jihatidan ustun bo‘lgan dushman kuchlarini tor-mor etgani aytildi. Besh mingta esminets va ikki yuzta ona kemadan iborat dushman armadasi tiklab bo‘lmas talafotlarga uchrab, o‘z hududining ichkarisiga chekingan edi. Ittifoq og‘ir jangda g‘alaba qozonib, aholi yashaydigan sakkizta sayyorani butunlay yo‘q qilinishdan himoya qildi.

Urush ittifoq hududlarining qarama-qarshi tomonida, Asterradan qariyb o‘n ming yorug‘lik yili uzoqlikda davom etayotgan bo‘lsa-da, frontdan kelayotgan xabarlar hamon asosiy yangilik bo‘lib qolardi. Ittifoq qo‘shinlari safida Quyosh tizimidan kelgan yuz mingdan ortiq ko‘ngilli jang qilardi. Tizimning o‘zi yirik harbiy kuchlarga ega emas edi: so‘nggi galaktik urushdan keyin tuzilgan tinchlik shartnomasiga ko‘ra, unga asosan Armastada joylashgan kichik mudofaa bo‘linmalarinigina saqlashga ruxsat etilgan edi. Katta armiyaga alohida ehtiyoj ham yo‘q edi. Galaktikaning bu qismida qariyb besh yuz yildan beri yirik urushlar yuz bermagan, Quyosh tizimi esa o‘z mintaqasidagi eng qudratli davlatlardan biri bo‘lgan Metropolislar Ittifoqining to‘liq himoyasi ostida edi.

Mojaroning kelib chiqish tarixi quyidagicha edi. So‘nggi galaktik urushda Ittifoq markaziy davlatlardan biri bilan birgalikda mag‘lub etgan buyuk raqib davlat parchalanib ketgach, uning bo‘laklari — ko‘plab o‘rta va kichik davlatlar — tinchlanmadi, aksincha, o‘zaro hamda sobiq ittifoqchilari bilan urusha boshladi. Bu safar besh yuzta Olamdan iborat, shartli ravishda MD-500 deb belgilangan kichik davlat qo‘shni MD-300 davlatiga bosqin uyushtirishga qaror qildi. Biroq oson o‘lja o‘rniga shu qadar kuchli qarshilikka duch keldiki, o‘rta davlat SD-4000 tomon chekinib, undan yordam so‘rashga majbur bo‘ldi. Bu o‘rta davlat xavfli raqib edi va MD-300ning yangi bosqinini kutib o‘tirmasdan, Metropolislardan himoya so‘radi. U g‘alabadan so‘ng zabt etilgan Olamlar bilan birgalikda Ittifoqqa qo‘shilishga va’da berdi.

Dushmandan o‘n baravardan ham ko‘proq ustun bo‘lgan Ittifoq tahdidni jiddiy qabul qilmadi va uni yetarlicha baholamadi. Dushman esa boshidanoq iqtisodiyotini harbiy ehtiyojlarga moslashtirib, uzoq davom etadigan mojaroga tayyorlana boshladi. Ayrim ekspertlar to‘liq safarbarlik o‘tkazishni talab qilar, boshqalari esa bu yirikroq davlatlarning urushga qo‘shilishiga turtki bo‘lishidan xavotirlanardi. Bu holat beshinchi yildirki davom etar, asosiy yangilik esa hamon frontdagi vaziyat haqidagi ma’lumotlardan iborat edi.

Keyingi mavzu Eviriya qit’asidagi gigantlarning muvaffaqiyatlariga bag‘ishlandi. Bo‘yi o‘ttiz metrga yetadigan bu ulkan xalq so‘nggi galaktik urushda mag‘lubiyatga uchragach, galaktikaning boshqa qismidan Asterraga ko‘chirilgan edi. Ularga sayyoraning o‘rta mintaqasida kichik bir qit’a ajratib berilgan bo‘lib, u yerda besh milliondan ortiq gigant hamda gigantlarning o‘z iltimosiga ko‘ra gen muhandisligi yordamida sun’iy yaratilgan ellik millionta kichraytirilgan nusxasi yashardi. Mini-gigantlarning bo‘yi tizimning oddiy aholisi bilan bir xil bo‘lib, ular barcha qit’alar va sayyoralar bo‘ylab erkin harakatlana olardi. Ularning aksariyati Eviriya yaqinidagi alohida Druya orolida yashardi.

Gigantlarning asosiy mashg‘uloti o‘simlik yetishtirish edi. Ular o‘zlari bilan ulkan daraxtlar va boshqa bahaybat o‘simliklarning urug‘larini olib kelib, ularni yetishtirish va seleksiya qilish bilan shug‘ullanishardi. Tanalaridan uylar, kemalar va boshqa yirik inshootlar qurishda foydalaniladigan daraxtlarni ko‘paytirishga alohida e’tibor qaratilardi. Diametri yigirma metrgacha, uzunligi esa besh yuz metrgacha yetadigan daraxt tanasi qismlarga bo‘linib arralanar, ichidagi ortiqcha yog‘och olib tashlanar va natijada yaxlit yog‘och bo‘lagidan o‘yib ishlangan tayyor xona hosil qilinardi.

Bu galgi lavha Eviriyalik seleksionerlarning yangi yutug‘i — tosh daraxtga bag‘ishlangan edi. Undan tog», yerosti va suvosti tunnellarini, shuningdek, istalgan diametrdagi quvurlarni qurishda foydalanish rejalashtirilgan edi. Ishlab chiqarish ekologik tozaligi bilan ajralib turar, tayyor mahsulotlarni utilizatsiya qilish oson bo‘lar, namlik ta’sirida esa tosh daraxt yanada mustahkamlanardi.

— O‘n yil avval Druya orolida turli xil va turli o‘lchamdagi bir yuz o‘ttiz kilometr tunnel qurilgan edi. Bugun, o‘n yillik sinov davri yakunlangach, ishonch bilan aytish mumkinki, tosh daraxt barcha sinovlardan muvaffaqiyatli o‘tdi va olimlarning umidlarini to‘liq oqladi, — deb yangrardi ekran ortidan ayol ovozi, ekranda esa kadrlar birin-ketin almashardi. Jilmayib turgan ikki gigant ulkan daraxtni arralab yiqitar, tanasini daryo kemasiga yuklar, so‘ng kema ochiq dengizga chiqib, Druya oroli tomon yo‘l olardi.

— Biz Druya orolidamiz. Bu yerda ulkan daraxtlarning tanalaridan tayyor mahsulotlar ishlab chiqariladi. Tosh daraxtdan tayyorlangan mahsulotlar qanchalik yaxshi sotilmoqda? — deb so‘radi muxbir ishlab chiqarish boshqaruvchisidan.

— Sinovlar muvaffaqiyatli yakunlangach, biz litsenziya va patent oldik. Endi butun tizim ehtiyojlarining yarmidan ko‘prog‘ini ta’minlashga tayyormiz. Hozirgi kunda ishlab chiqarishimiz uch yil oldindan buyurtmalar bilan band, biz to‘liq quvvat bilan ishlayapmiz. Yaqin kelajakda tosh daraxtga ishlov beradigan yana ikkita zavod qurish rejalashtirilgan. Shunda Quyosh tizimining ehtiyojlarini to‘liq qondirib, Metropolislarga mahsulot yetkazib berishni boshlaymiz, — dedi mini-gigantlarning gavdali, katta dumaloq burunli va qalin qoshli vakili sekin, salmoqli ohangda.

— Va nihoyat, mahsulotingizning uchta asosiy afzalligini sanab bering.

— Ekologik tozalik, hamyonbop narx va sifat, — deb javob berdi Eviriyalik va qo‘lini ko‘tarib, namoyishkorona mushtini tugdi.

— Sizga minnatdorchilik bildiramiz va kelgusi ishlaringizga muvaffaqiyat tilaymiz, — dedi muxbir.

Dron zavod ustidan baland ko‘tarilib, uning butun hududini ko‘rsatdi. Ishchilar xursandchilik bilan qo‘l silkitishardi.

— Bu Eviriyadagi yangi ishlab chiqarish haqidagi lavha edi, — deb yakun yasadi ozoda mo‘ylov va soqol qo‘ygan, kelishgan qomatli boshlovchi.

Stolning old panelidagi tasvir almashdi, boshlovchilarning ortidagi shisha devor esa ulkan ekranga aylandi. Unda uch yil avvalgi Tizim O‘yinlaridan lavhalar birin-ketin namoyish etila boshladi: yoshlar bilan liq to‘lgan zal, ustozlar va sekundantlar, g‘oliblarning quvonchi hamda taqdirlash marosimi.

— Atigi ikki haftadan so‘ng poytaxtning bosh zalida Tizim O‘yinlarining yakuniy qismi — natijalarni e’lon qilish va taqdirlash marosimi bo‘lib o‘tadi. Bu yil ishtirokchilar soni har qachongidan ham ko‘p: hozirning o‘zida sakson mingdan ortiq kishi ro‘yxatdan o‘tgan. Arizalar qabul qilinishi tugashiga sanoqli kunlar qoldi. Agar siz muvaffaqiyatli yosh mutaxassis bo‘lsangiz, shoshiling. Eslatib o‘tamiz: finaldan bir hafta oldin tizimning bosh ERi butun faoliyat davomida erishilgan yutuqlar va to‘plangan ballar yig‘indisiga ko‘ra olti ming nafar finalchini saralab oladi. Natijalaringizni yaxshilash va ro‘yxatdan o‘tish uchun hali vaqtingiz bor. Omad tilaymiz! — dedi yorqin, rang-barang ko‘ylak kiygan qora tanli boshlovchi.

— O‘chirilsin, — dedi Lavw.

Ekran g‘oyib bo‘ldi va bo‘limni yana sukunat qopladi. Lavw yolg‘iz qolganida doimo indamay ovqatlanardi. U qoshiqni olib, shirin asalli pirogdan birin-ketin kichik bo‘laklarni ajratib, shoshilmay yeya boshladi. Taxminan o‘n daqiqadan so‘ng likopcha bo‘shadi. Choyini ichib tugatgach, stul suyanchig‘iga yastandi.

— Smart qayerda?

— Bazadan yigirma besh kilometr shimoli-g‘arbda. Daryo vodiysida, o‘ng qirg‘oqda, — deb javob berdi ER.

— Qaytish tomon harakatlanish alomatlari kuzatilyaptimi?

— So‘nggi o‘n soat ichida Smart obyekti bazadan yana uch kilometr uzoqlashdi.

Lavw stolni yig‘ishtirib, laboratoriyaga yo‘l oldi. Ikki soat ichida barcha kundalik ishlarini bajardi, so‘ng akademiyaga Smartni qidirishga chiqmoqchi ekanini va bazadan taxminan o‘ttiz kilometr uzoqlashishini bildiruvchi xabar yubordi. Javoban akademiya ERidan tasdiqnoma keldi: bildirishnoma tizimga kiritilgan, shuningdek, standart ko‘rsatmalar ro‘yxati ham yuborilgan edi — mahalliy aholi bilan aloqaga kirishmaslik, «Ko‘rinmas» niqoblanish tizimidan va ko‘chma qo‘rqituvchi nurlatkichlardan foydalanish. Lavw xabarni olganini tasdiqladi.

Shundan so‘ng u yo‘lga tayyorlana boshladi. Ryukzagiga kapalakni skanerlash qurilmasini, zaxira kiyimlarni, bir kunlik quruq oziq-ovqat ulushini, maxsus o‘ramdagi suvni va pirogning qolgan qismini havo o‘tkazmaydigan idishga solib joylashtirdi. Yon cho‘ntagida tunab qolish ehtimoliga qarshi chodir va uxlash qopi allaqachon bor edi. Stul ustida maxsus shim va sayohat ko‘ylagi tayyorlab qo‘yilgan edi. Yonida inson ko‘ziga ko‘rinmaslikni ta’minlaydigan shlyapa va bir juft botinka yotardi. Biroz o‘ylab, Lavw katta pichoq va yuqori qismidan lazer quroli sifatida foydalanish mumkin bo‘lgan yig‘ma hassani ham qo‘shdi. Ketidan ko‘chma qo‘rquv nurlatkichlari o‘rnatilgan ikkita bilaguzukni joylashtirdi. Endi hammasi tayyor edi.

9. Smartni izlab

Baza hududidan tashqariga chiqishi bilan Lavw darhol ikkala bilaguzukni taqdi. Birinchisini hayvonlar, sudralib yuruvchilar, qushlar va odamlarni uzoqlashtirish uchun o‘n metr radiusga sozladi. Hasharotlar va ularga o‘xshash mavjudotlardan himoyalanishga mo‘ljallangan ikkinchisini esa besh metrga sozladi. Yosh olim o‘rmon uyg‘unligini buzishni istamagani uchun nurlatkichlarni piyoda yurish yoki yengil yugurish paytida samarali himoyalanishga yetarli bo‘lgan eng kichik masofaga o‘rnatardi.

Agar Erzettada bo‘lishning qat’iy qoidalari bo‘lmaganida, u do‘stini izlashga yengil jihozlanib yo‘l olgan bo‘lardi. Xuddi Asterrada qilganidek: u yerda birgina termos-flyaga, ba’zan esa pichoq bilan erkin hududlarning ellik kilometr ichkarisigacha borardi. Ammo Asterra odamlar sayyorasi, Erzetta esa bahsli hudud edi. Aynan shu maqom unga mutlaqo boshqacha munosabatda bo‘lishni talab qilardi.

Lavw yaxshi tushunardi: o‘ziga xos maqomi va amaldagi qoidalar tufayli Erzetta noyob o‘simlik va hayvonot dunyosiga, shuningdek, endigina shakllanayotgan mustaqil insoniyatga ega bo‘lgan go‘zal, deyarli daxlsiz qo‘riqxona-sayyora bo‘lib qolayotgan edi. To‘g‘ri, Tizim va Metropolislar olimlarining aksariyati materialist bo‘lib, mahalliy aborigenlar yovvoyi tabiatning bir qismigina ekanini, ularning miyasi esa keyingi rivojlanish uchun hech qanday istiqbolga ega emasligini ta’kidlashardi. Lavw esa boshqacha fikrda edi. Uning nazarida hatto o‘simliklar va hayvonlar ham aqlli mavjudotlar edi, o‘ziga shu qadar hayratlanarli darajada o‘xshaydigan, ikki oyoqda tik yuruvchi mavjudotlar haqida esa gapirmasa ham bo‘lardi.

Aborigenlar yashashga yaroqli quruqlikning yarmidan ko‘prog‘ini egallagan edi. Bazadan yigirma kilometr narida mahalliy mezonlarga ko‘ra ancha katta qabila — savannada yashovchi uch yuzdan ortiq xushfe’l va mehnatsevar aholi istiqomat qilardi. Ular shoxlar va nam loydan vigvamlar qurib, ustini katta barglar bilan yopishardi. Tosh uchli nayzalar, boltalar va eng oddiy mehnat qurollaridan foydalanishardi. Terimchilik, ovchilik va baliqchilik bilan shug‘ullanishar, ovqatni olovda pishirishar va atrofdagi olam bilan uyg‘unlikda yashashardi.

Ularning hayotiga zarracha bo‘lsa ham sarosima kiritishni istamagan Lavw ko‘rinmaslik shlyapasini kiydi. Endi inson ko‘zi uni ko‘ra olmasdi. Bundan tashqari, u manzilgohni chetlab o‘tishga, buning uchun qariyb besh kilometr aylanma yo‘l bosishga qaror qildi.

Tog‘dan tushgach, Lavw darhol shimoli-g‘arbga yo‘l oldi va yarim soatdan keyinoq daryoga yetib bordi. O‘rtacha kattalikdagi bu daryo olisdan oqib kelib, bazadan shimolroqda okeanga quyilardi. U daryoning o‘ng qirg‘og‘i bo‘ylab Smart o‘zining juftlashish o‘yinlarini o‘tkazayotgan joyga borishni rejalashtirgan edi.

Dastlab bevosita qirg‘oq bo‘ylab yurishga to‘g‘ri keldi — changalzorlar tez harakatlanish uchun haddan tashqari qalin edi. Taxminan bir soatdan keyin o‘rmon siyraklasha boshladi va asta-sekin o‘rnini savannaga bo‘shatdi. Endi daryo aborigenlar manzilgohini aylanib o‘tib, shimoli-g‘arbdan oqib kelardi. Lavw suvdan chiqib, qirg‘oq bo‘ylab yugura boshladi. U suv ichishga kelgan timsohlar va boshqa hayvonlarni hurkitib yuborar, jonivorlar esa nima bo‘layotganini tushunolmasdi. U hatto bir timsohni tasodifan bosib oldi. Nurlatkich ta’sirini sezgan timsoh odatdagidek daryo tomon otilgan va to‘ppa-to‘g‘ri uning oyog‘i ostiga kelib qolgan edi.

Aborigenlar baliq ovlaydigan joy yonidan yugurib o‘tayotib, Lavw ovlagan baliqlari va hatto kichkina timsohni olib uzoqlashayotgan bir guruh odamlarni payqadi. Bu yerdan ularning manzilgohigacha taxminan uch kilometr bor edi. Lavw bu joyni yaxshi bilardi: bu yerda ko‘p marta bo‘lgan, hatto qabila haqida hujjatli film ham suratga olgan edi.

Qushlar va uchuvchi hasharotlar shaklidagi mini-dronlar yaqin masofadan tasvirga olishar, hatto turar joylarning ichiga ham kirishardi. Dastlab yig‘ilgan materiallar faqat shaxsiy tomosha uchun mo‘ljallangan edi, ammo keyinchalik Lavw ustozi San Tagon bilan birgalikda kitob va ko‘plab maqolalar yozib, ularni videolavhalar bilan to‘ldirdi. Ulardan ayrimlari hatto bosh yangiliklar dasturida ham namoyish etildi.

Materiallar Tizim aholisiga shu qadar yoqdiki, akademiya studiyasida ulardan hujjatli filmlar turkumini montaj qilishga qaror qilindi. Axborot kompaniyalaridan biri uni butun Tizim bo‘ylab, hatto Metropolislarda ham namoyish etishni o‘z zimmasiga oldi. Bu holat deyarli bir yil davom etdi, toki inson huquqlari himoyachilari aralashmaguncha. Ular ko‘p qismli film namoyishini, shu bilan birga aborigenlarni har qanday maqsadda tasvirga olishni ham taqiqlatishga erishdilar.

Manzilgoh ortda qolgach, daryo avval g‘arbga, keyin janubi-g‘arbga, so‘ng janubga burilib, qabila qarorgohi atrofida yarim doira hosil qila boshladi. Safar boshlanganiga qariyb uch soat bo‘lgan, Lavw esa yigirma besh kilometrdan ortiq masofani bosib o‘tgan edi.

Shu vaqt davomida u Smartga telepatik tarzda uchrashish istagini yetkazib turdi, ammo javoban faqat yana biroz vaqt berishini so‘ragan iltimoslar va uning tanlagan juftiga bo‘lgan hayratini ifodalovchi tasvirlarni olardi. Smart o‘zini oshiq yigitdek tutar, uning uchun qolgan hamma narsa ikkinchi darajaga tushib qolgan edi.

Lavw uni ayblamasdi. Hatto juda ziyrak hasharotdan yana nimani kutish mumkin edi, axir qulog‘igacha oshiq bo‘lgan odamlarning o‘zlari ham undan yaxshiroq tutishmasdi-ku? Ayrimlarini bemalol sevgidan aqldan ozgan deb atash mumkin edi. Ular shunchaki, butun qalbi bilan, sevgan yorining yonida o‘tkazgan har bir daqiqadan zavqlanishardi.

Lavwning o‘zi hali biror marta chinakamiga oshiq bo‘lmagan va hayotning bunday davrida tirik mavjudot bilan nimalar yuz berishini samimiy qiziqish bilan kuzatardi. U hudud xaritasi aks etgan kichik ekranni chiqarib, asta-sekin harakatlanayotgan, bazadan tobora uzoqlashayotgan qizil nuqtani ko‘rdi. Daryodan savanna tomon uzoqlashib, ko‘p o‘tmay yirik gullar bilan o‘ralgan kichkina hovuzni ko‘rdi. Gullar ustida biridan boshqasiga uchib o‘tib, hayratlanarli darajada go‘zal kapalak parvoz qilardi, Smart esa uning ortidan bir qadam ham qolmay ergashardi. Lavw bunday naqshlarni, ranglar va tuslarning bunday xilma-xilligini hali hech qachon uchratmagan edi. Hovuzga yaqinlashgach, u oshiq juftlikni cho‘chitib yubormaslik uchun qo‘rquv nurlatkichlarini o‘chirdi.

Go‘yo bashang bal ko‘ylaklarini kiygan aslzodalardek, ikkita katta kapalak pashshalar, asalarilar, ninachilar va maydaroq kapalaklar orasida gullar uzra murakkab raqsga tushib, aylanib uchardi. Oshiqlar ularga mutlaqo e’tibor bermas, baxt va o‘zaro tushunish muhitiga butunlay sho‘ng‘igan edi.

Lavw qulab yotgan daraxt yoniga bordi, ryukzagidan skanerni chiqarib, daraxt tanasi yoniga o‘rnatdi. So‘ng katta olmani olib, ikkiga bo‘ldi va ikkala yarmini qurilma oldiga qo‘ydi. Hammasi tayyor edi. Endi faqat Smart va uning hamrohini noz-ne’matdan bahramand bo‘lishga jalb qilish qolgan edi.

Lavw shlyapasini yechdi va yana ko‘rinadigan bo‘ldi. So‘ng ikkala kapalakni xayolan olma sharbatidan bahramand bo‘lishga taklif qildi. Smart olma sharbatini juda yaxshi ko‘rardi va aynan shu sababli olma bog‘iga joylashib olgan edi. U darhol rozi bo‘ldi, ammo uning hamrohi gullardan ajralishni istamas, ko‘plab go‘zallarga xos injiqlikni namoyon etib, hovuz ustida parvoz qilishda davom etardi.

Smart sabr bilan uni qulab yotgan daraxt tomon ergashtirishga urinardi. Kapalak uning ortidan biroz uchib borgach, xuddi qaysar kelinchakdek yana ortga qaytardi. Smart yana urinib ko‘rdi, biroq bu safar ham skanergacha juda oz masofa qolganda kapalak yana gullar tomon burildi. Faqat uchinchi urinishdagina Smart maqsadiga erishdi.

Hayratlanarli darajada go‘zal juftlik Lavwga yaqinlashdi, uning atrofida aylanib uchdi va bir lahzaga kaftiga qo‘ndi. So‘ng kapalaklar daraxt tanasi tomon uchib o‘tib, ikkalasi birgalikda olmaning bir yarmiga joylashdi. Lavw sabr bilan biroz kutdi, keyin shirali mevaning ikkinchi bo‘lagini ularga yaqinlashtirib, urg‘ochi kapalakni unga o‘tishga taklif qildi. Ammo uning o‘rniga olma ustiga Smart uchib o‘tdi.

Lavw do‘stini ehtiyotkorlik bilan chetga oldi, uning tanlagan juftini tezda skanerladi va tanasiga Smartnikiga o‘xshash mittigina, ko‘zga tashlanmaydigan uzatkichni mahkamladi. Endi u ham akademiyaning kuzatuv obyektiga aylangan edi. Uzatkich qo‘rquv nurlatkichlarining ta’sirini bloklardi, demak, kapalak o‘z kavalyeri bilan birga baza hududiga bemalol uchib kira olardi.

Lavw uning dugonasi qo‘nib turgan olmani chetga surib, Smart joylashgan ikkinchi yarmini skaner oldiga qo‘ydi. Uni bir necha bor sinchiklab skanerlagach, yana jufti yoniga qaytardi va ikkala olma bo‘lagini yonma-yon qo‘ydi. Juftlik odamga mutlaqo e’tibor bermay, ovqatlanishda davom etdi. Faqat onda-sonda kapalaklar go‘yo ta’mini solishtirayotgandek qo‘shni olma bo‘lagiga o‘tishar, keyin yana o‘z joylariga qaytishardi.

Lavw Amulet yordamida ko‘plab suratlar oldi va besh daqiqalik videolavha yozib oldi. U yana bir muddat do‘stlari yonida o‘tirdi. To‘ygach, urg‘ochi kapalak naqshinkor qanotlarini qoqib, havoga ko‘tarildi, go‘yo mehmondo‘stlik uchun minnatdorchilik bildirayotgandek yana bir bor Lavwning kaftiga qo‘ndi va gullar tomon uchib ketdi.

Biroz taraddudlanib turgach, Smart ham havoga ko‘tarildi. Avval Lavwning chap yelkasiga qo‘ndi, keyin ko‘rsatkich barmog‘iga uchib o‘tdi. Lavw qo‘lini yuziga yaqinlashtirib, uning murakkab tuzilgan ko‘zlariga tikildi. Smart bir necha soniya qimirlamay turib, insondan uning mohiyatining bir zarrasini va katta axborot oqimini qabul qildi. So‘ng Lavw qo‘lini yuqoriga ko‘tarib dedi:

— Uch, do‘stim, sevgiling yoniga. Bazada ko‘rishguncha.

Smart shu zahoti havoga ko‘tarildi, insonning boshi uzra uchib o‘tdi va sevgi qanotlarida o‘z go‘zali ortidan intildi. Lavwni yana g‘alati g‘amginlik buluti qopladi — yurakni tilka-pora qiladigan, ezuvchi bir qayg‘u, go‘yo u o‘zi uchun nihoyatda aziz mavjudot bilan abadiy xayrlashayotgandek edi. U iroda kuchi bilan bu g‘alati tuyg‘uni haydab yubordi.

Lavw xarita aks etgan ekranni chiqarib, qaytish yo‘nalishini belgiladi. U yo‘lga chiqqaniga to‘rt soatdan oshgan va qariyb o‘ttiz kilometr masofani bosib o‘tgan edi. Shu sababli yo‘lni besh kilometrga qisqartirishga qaror qildi: daryo bo‘ylab qaytmasdan, manzilgohni janubdan aylanib o‘tib, to‘g‘ri yo‘nalishda yurmoqchi bo‘ldi.

Olingan ma’lumotlarni shoshilmay Amuletga ko‘chirib olgach, skanerni ryukzagiga joylashtirdi va quruq oziq-ovqat ulushi bilan suv o‘ramini chiqardi. So‘ng qulab yotgan daraxtdan uzoqroqqa ketdi. Olma iforiga jalb bo‘lgan pashshalar allaqachon uning ustida g‘ujg‘on o‘ynayotgan edi. Lavw maysaga o‘tirib, savannaning sariq-yashil tuslariga va ustida hamon ikkita ertaknamo kapalak parvoz qilayotgan hovuzga mahliyo bo‘lgancha ovqatlana boshladi.

Dam olib, tamaddi qilgach, u katta olmani chiqardi, ryukzagini yelkasiga osdi va ortga yo‘l oldi. Ikkala nurlatkichni yoqdi, keng soyabonli shlyapasini kiydi va bir zumda ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Faqat olmaning qarsillab tishlanishi va bosilib yotgan maysadagi izlargina Lavw hali ham shu yerda ekanini bildirib turardi.

10. Shomanning shogirdi

Lavw savanna bo‘ylab uch kilometr tez qadamlar bilan yurdi, so‘ng yengil yugurishga o‘tdi. Aborigenlar qishlog‘iga tutash hududdan imkon qadar tezroq o‘tib, ular bilan zarracha bo‘lsa ham aloqa qilishdan qochish kerak edi. Barcha xavfsizlik choralari ko‘rilgan bo‘lsa-da, ustozi San Tagon to‘g‘ri aytganidek, mahalliy aholi xavfli bo‘lishi mumkin edi va ularni mensimaslik mumkin emasdi.

Lavw ba’zi joylarini baland o‘tlar va past bo‘yli daraxtlardan iborat kichik to‘qaylar qoplagan ochiq hudud bo‘ylab ehtiyotkorlik bilan yugurardi. Qishloqqacha bir kilometrdan kamroq masofa qolganda o‘simliklar sezilarli darajada qalinlashdi. Ayrim joylarda o‘tlar deyarli odam bo‘yiga yetar, butalar esa yosh daraxtlarga ko‘proq o‘xshardi.

Savannaning bu qismidagi o‘simliklarning gurkirab o‘sishiga janubdan shimolga, to‘g‘ri aborigenlar manzilgohi orqali oqib o‘tadigan va bir necha kilometrdan keyin katta daryoga quyiladigan kichik soy sababchi edi. Bu aynan Lavw ovlagan baliqlari bilan qaytayotgan baliqchilarni ko‘rgan joy edi. Soyning o‘zi uncha katta emasdi: eni taxminan ikki metr, chuqurligi esa yarim metr edi. Biroq u ikkala qirg‘oqni sug‘orar va aholini ichimlik suvi bilan ta’minlardi.

Soygacha juda oz masofa qolganda, Lavwning besh metr oldidagi baland o‘tlar orasidan birdaniga qo‘rqib ketgan aborigen bolalari sapchib turishdi. Ular qattiq qichqirgancha qishloqqa qarama-qarshi tomonga yugurib ketishdi. Qizchalar shu qadar chinqirishardiki, ularning ovozi uzoq-uzoqlargacha eshitilardi. Lavw darhol tushundi: ularni qo‘rquv nurlatkichi qo‘rqitib yuborgan edi.

U to‘xtamasdan yana bir necha metr yugurdi va bilaguzukning ta’siri endi bolalarga yetmaydigan joyda to‘xtadi. Ortiga o‘girilib, o‘tlar orasida yashirinib, ho‘ngrab yig‘layotgan uch nafar bolani ko‘rdi. Ular bir-biriga mahkam yopishib olgancha, faqat o‘z taqdirlarini kutib o‘tirishardi. Lavwning yuragi ezilib ketdi.

Qishloq tomondan darhol qichqiriq va hayqiriqlar ko‘tarildi. Nayza va bolta ko‘targan bir guruh erkaklar ko‘rindi. Ular baland ovozda uvillagancha uning tomoniga yugurib kelishardi. Lavw endigina ortiga burilmoqchi bo‘lganida, ko‘z qiri bilan qarama-qarshi tomonda, olti yuz metr narida o‘tlar birdan jonlangandek qimirlab ketganini payqadi. Diqqat bilan qarab, u yerda pistirmada yotgan aborigenlarni ko‘rdi. Ular qaddini rostlab, bolta, nayza va to‘qmoqlarini ko‘tarishar, jangga hozirlanib, himoyachilarga qarshi yurishardi.

Aftidan, qishloqqa urush bilan kelishgan edi. Aholi faqat bolalarning qichqirig‘i sababli oyoqqa turmagan — ular o‘tlar orasidagi dushmanni payqab, unga qarshi otilgan edi. Faqat bitta savol qolardi: bolalarni nima qilish kerak? Qishloq himoyachilari hujumchilarga qaraganda deyarli ikki baravar uzoqda edi va bolalarga birinchi bo‘lib yetib borishga ulgurmasdi. Lavw o‘zini aybdor his qilardi: aynan uning sababli uch nafar kichkintoy dahshatdan qotib qolgan va o‘z odamlari tomon qocholmayotgan edi. Ularni tashlab ketish halokatga yoki asirlikka mahkum etish bilan barobar edi.

Ammo aborigenlar hayotiga aralashish qat’iyan taqiqlangan, buning uchun jazo nafaqat uning o‘ziga, balki urug‘i va akademiyaga ham tahdid solardi. Ketish kerakmi yoki bolalarni qutqarishmi? Qarorni zudlik bilan qabul qilish lozim edi.

Lavw ryukzagini yelkasidan olib, butalar orasiga uloqtirdi. Faqat shundagina bolalar tomon bor tezligida uchta ulkan giyena yugurib kelayotganini payqadi. Yana bir lahza — ular himoyasiz kichkintoylarni tilka-pora qilib tashlashardi.

Lavw bor kuchi bilan bolalar tomon otildi va yugurayotganicha qo‘rquv nurlatkichini o‘chirdi. U bolalarni qo‘liga ko‘tarib, ko‘rinmaslik gumbazi ostiga yashirishni va changalzorlar orasida panalashni mo‘ljallagan edi.

Bolalargacha atigi o‘n metr qolganda, ichki sezgisi unga xavf haqida signal berdi. Lavw aynan qishloq tomondan otilgan nayza uning ensasiga sanchilishi kerak bo‘lgan lahzada engashdi. Nayza boshi ustidan uchib o‘tib, ko‘rinmaslik shlyapasini urib tushirdi va chetga uloqtirdi, so‘ng bolalardan besh metr o‘ngroqda yerga sanchildi.

Rejani harakat davomida o‘zgartirishga to‘g‘ri keldi. To‘xtab, shlyapani olish giyenalarning bolalarga birinchi bo‘lib yetib borishiga imkon berardi. Lavw jangga kirishga, hayvonlarni haydab yuborishga, keyin esa shlyapani olib, bolalarni yashirishga qaror qildi.

U Jangchi holatiga kirdi.

Vaqt go‘yo sekinlashdi. Harakatlari chaqqon va aniq, tanasi, ayniqsa qo‘llari esa toshdek qattiq bo‘lib qoldi. Bunda hech qanday sehr yo‘q edi. Lavw hali ilk bolaligidayoq ongli trans holatiga kirishni o‘rgangan edi. Bunday holatda miya faolligi bir necha baravar ortar, organizmning barcha kuchlari safarbar qilinar, qonga juda katta miqdorda adrenalin va boshqa zarur gormonlar chiqarilardi. Mukammal jangovar mashinaga aylangan Lavwning yagona maqsadi — g‘alaba qozonish edi. Jamlangan ongi unga bunda yordam berardi.

Lavw o‘ngga qadam tashladi, yerga sanchilib turgan nayzani o‘ng qo‘li bilan sug‘urib oldi va uni boltadek silkitgancha giyenaning yo‘lini to‘sish uchun sakradi.

Ikkita juda kichkina bolani bag‘riga bosib turgan kattaroq qizcha boshini ko‘tardi va Lavw bilan ko‘zlari to‘qnashdi. U qizchaga ko‘z qisib qo‘yishga ulgurdi va keyingi lahzada nayzaning sopi bolalardan atigi besh metr narida giyenaning yo‘g‘on bo‘yniga kelib urildi. Hayvon chiyillab yubordi, umbaloq oshdi va to‘ppa-to‘g‘ri bolalar tomon uchib ketdi. Lavw uning dumidan tutib qolishga ulgurdi va havodayoq to‘xtatdi. Havoda osilib qolgan giyena hamon bolalarga yetishga urinib, Lavwga tikilib qarab turgan qizchaning yuzi oldida jag‘larini shaqillatib yopdi. Qizcha chinqirib yubordi va yana boshini egdi.

Lavw yashin tezligida burilib, yirtqichni uning ortidan yugurib kelayotgan ikkinchi giyenaga — urg‘ochisiga uloqtirdi. U aniq nishonga olgan edi. Hayvonlar shu qadar kuch bilan to‘qnashdiki, ayanchli uvillagancha ikki tomonga uchib ketishdi va savannani nolali ovozlariga to‘ldirishdi.

Uchinchi, eng sust giyena orqadan hujum qilishga urindi. Ammo buning o‘rniga hayvon avval boshiga nayza sopi bilan zarba yedi, keyin esa katta ochilgan og‘ziga oyoq bilan kuchli tepki oldi. Zarba ta’sirida uning jag‘lari shiddat bilan yopilib, tishlari to‘kila boshladi. Hayvon yonboshiga ag‘darildi, o‘rnidan turishga urindi, bir lahza qotib qoldi va oyoqlarini osmonga ko‘targancha chalqancha quladi.

Bir necha soniya yotgach, giyena baribir sakrab turdi va beso‘naqay harakatlar bilan bolalar tomon otildi. Lavw uni gardanidan tutib, qolgan ikkitasining yoniga uloqtirdi. To‘rt oyoqli raqiblar bilan jang tugagan edi: ikkita giyena oqsoqlangancha qochib ketar, uchinchisi esa yerda yotib, ayanchli g‘ingshirdi.

Giyenalar bilan jang davom etayotgan paytda hujumkor aborigenlar masofaning yarmidan ko‘prog‘ini bosib o‘tishgan edi. Lavw vaqtni boy bermay, bir-biriga mahkam yopishib olgan bolalarni ko‘tarib, changalzor tomon yugurdi va yig‘layotgan kichkintoylarni tikanli buta ortidagi kichik chuqurchaga o‘tqazdi. So‘ng shlyapasini olib, qo‘rqib ketgan bolalarning ustini u bilan yopishga ulgurdi. Ammo bundan oldin u har birining boshini silab, barmog‘i bilan o‘z og‘zini ko‘rsatdi-da, uni qo‘li bilan yopdi. Bolalar ham unga taqlid qilib, kichkina og‘izlarini qo‘lchalari bilan yopishdi. Lavw uchib kelayotgan nayza va toshlar tasodifan bolalarga tegmasligi uchun tezda u yerdan uzoqlashdi.

Kichik tepalik ustiga chiqib, u sabr bilan kuta boshladi. Jangchi holatida bo‘lgan Lavw endi yashirinish haqida o‘ylamasdi. Endi unga hatto kuchining yarmini ishlatib bo‘lsa ham jang qilish qiziq tuyulardi. Bir joyda turib, o‘ziga qarata otilgan barcha narsalardan hech qanday qiyinchiliksiz chap berarkan, u butun bir armiyaga qarshi chiqishga tayyor qo‘rqmas jangchiga o‘xshardi.

Janubdan hujumkor aborigenlar yaqinlashib kelardi. Aftidan, ular jami yuz ellik nafarga yaqin jangchidan iborat ikki xil qabila edi. Ularning yarmi qora tanli, yirik gavdali odamlar edi. Ikkinchi yarmi esa ochroq terili, past bo‘yli, ammo muskullari baquvvat, uzun sochli kishilar edi. Hammasi yalangoyoq va deyarli yalang‘och bo‘lib, tanalarini faqat belbog‘simon yopinchig‘lar yopib turardi. Ayrimlari, aftidan, yuqoriroq martabaga ega bo‘lganlari, yengsiz kalta nimchalar ham kiygan edi. Yuzlariga jangovar bo‘yoqlar surtilgan, qo‘llarida esa nayza, bolta yoki to‘qmoqlar bor edi.

Boshqa tomondan qishloq himoyachilari — Lavw yaxshi biladigan qabila tezlik bilan yaqinlashardi. Albatta, ikki yil ichida ularning hayotida ko‘p narsa o‘zgargan edi, ammo qabila boshlig‘i va uning atrofidagilar o‘sha-o‘sha edi. Hujumchilarga qaraganda ular ancha yorqin ko‘rinardi, kiyimlariga turli rangdagi naqshlar chizilgan edi. Qabila boshlig‘i va asosiy jangchilar suyaklar hamda patlar bilan bezatilgan bosh kiyimlar kiyishgan edi. Ularning qurol-yarog‘i va kiyimlari qolgan ikki qabilanikiga o‘xshardi. Darhol ko‘zga tashlanadigan farq esa ularning xatti-harakatida edi: yuz kishilik yagona, jips va tartibli guruh bo‘lib, baland o‘tlarni tanalari bilan yorib o‘tgancha tez va qat’iyat bilan yaqinlashishardi. Oldinda Or ismli qabila boshlig‘i yugurib borar, qabiladoshlariga jasorat va qat’iyat bag‘ishlardi.

Lavw g‘azab va jangni kutish hayajonidan mast bo‘lgan ikki guruh o‘rtasida qolib, ikki yuz nafar jangchiga qarshi jangga kirish xavfi ostida edi.

Birinchi bo‘lib yapaloq burunli, yirik gavdali qora tanli jangchi yetib keldi. Bir qo‘lida o‘tkir uchli uzun nayza, ikkinchisida esa tosh tomagavk bor edi. Lavwga bir necha metr qolganda, u nayzasini oldinga cho‘zib, uni teshib o‘tmoqchi bo‘ldi, ayni paytda hal qiluvchi zarba berish uchun boltasini ham ko‘tardi. To‘qnashuvga bir lahza qolganda Lavw yonboshlab burildi, unga qarshi bir qadam tashladi va tirsagidan bukilgan o‘ng qo‘lini oldinga chiqardi. Bor tezligi bilan uning qo‘liga kelib urilgan bahaybat jangchi nayzasini tushirib yuborgancha chetga uchib ketdi, boltasi esa hushtak chalib nishondan o‘tib ketdi. Aborigen hushini yo‘qotib, yerda yotib qoldi.

Uning ortidan ikki yosh jangchi jangga kirishdi — aftidan, ular yiqilgan jangchining o‘g‘illari yoki ukalari edi. Yaqinlashmasdan turib, ular nayza va bolta uloqtirishdi. Lavw qo‘llarini ikki tomonga yoyib, nayzadan chap berdi, burilib, uni o‘ng qo‘li bilan tutib oldi va sopi bilan uchib kelayotgan boltani qaytarib yubordi. Hujumchilardan biri nayzasini yuqoridan pastga sanchmoqchi bo‘ldi, ammo birdan yonida paydo bo‘lgan raqibini payqamay, nayza sopidan qanshariga zarba oldi va shu zahoti hushidan ketdi. Ikkinchisi yonidan yugurib o‘tib, Lavwga bolta bilan zarba berishga urindi, ammo nishonga tekkiza olmadi. U yana boltasini ko‘targan edi, tizzasi ostiga nayza sopidan zarba yedi. Yiqildi, turishga urindi, boltasini uloqtirdi va chakkasiga tizza bilan berilgan zarbadan so‘ng to‘xtatildi.

Lavw yana sakkiz nafar jangchini ham nayza sopi, o‘z qo‘llari va oyoqlaridan foydalanib, xuddi shunday tezlikda hushidan ketkazdi: kimningdir burniga musht tegdi, kimningdir chakkasiga esa kaftining tashqi tomoni bilan zarba berildi. Bu orada hujumkor ikki qabilaning barcha jangchilari yarim doira bo‘lib saf tortishdi. Ayrimlari tosh, nayza va bolta uloqtirar, boshqalari qo‘l jangi uchun yaqinlashardi. Oldinga chiqqan katta va semiz jangchi nayzaning to‘mtoq uchidan to‘ppa-to‘g‘ri peshonasining o‘rtasiga zarba oldi. Shundan so‘ng ko‘zlari kulgili tarzda qanshari tomon yig‘ilib, qo‘llarini ikki tomonga yoygancha xuddi yog‘ochdek orqaga quladi.

Shu payt hujumchilar kutilmaganda chekinib, nayza va to‘qmoqlarini oldinga qaratgancha jangovar holatni egallashdi. Ularning ko‘pchiligi allaqachon yiqitilgan, ayrimlari esa o‘ziga kelib, yana safga qaytayotgan edi.

Orqa tomondan qishloq himoyachilari yetib kelishdi. Lavwdan uncha uzoq bo‘lmagan joyda to‘xtab, jangga tayyorlanishdi. U esa kichik tepalik ustida, boshlanayotgan to‘qnashuvning qoq markazida turardi. Kuchlar taxminan teng edi, katta jang esa muqarrar ravishda og‘ir talafotlarga olib kelardi.

Ehtimol, Lavw hujumkor qabilalarning qorong‘i tushishini kutib, uxlayotgan qishloqqa bostirib kirishiga xalaqit bergan edi. Qo‘rquv nurlatkichidan cho‘chigan bolalar xavf haqida ogohlantirib yuborishgan edi. O‘tlar orasida yashiringan jangchilar o‘zlarini payqab qolishdi deb o‘ylab, hech bo‘lmasa kutilmagan hujum ustunligidan foydalanish niyatida pana joylaridan chiqishgan edi. Ammo notanish kishi avval uchta giyenaning hujumini qaytardi, keyin o‘n ikki nafar eng yaxshi jangchini har tomonga uloqtirdi, endi esa ketishni xayoliga ham keltirmay, maydon o‘rtasida xotirjam turardi.

Bir-birlariga baqirishni to‘xtatgan qabila boshliqlari hozircha bahslashib va so‘kishib, o‘zaro munosabatlariga oydinlik kiritishga kirishdilar. Aftidan, katta bosh kiyim kiygan, kuchliroq va obro‘liroq bo‘lgan himoyachilar sardori ularning orasida eng mohir notiq ham edi. U tashabbusni qo‘lga olib, raqiblarini o‘zlarini oqlashga majbur qildi.

Lavw ularning tilini suhbatning mohiyatini tushunib olish uchun yetarlicha yaxshi bilardi. Himoyachilar boshlig‘i raqiblarini tinchlik shartnomasini buzishda ayblardi: ular urush e’lon qilmasdan Oq Suv qabilasi yerlariga bostirib kirishgan edi. Raqiblar esa bunga javoban shunchaki tinchgina sayr qilib yurganlarini, begona odamning bolalarga hujum qilganini ko‘rib, qahramonlarcha ularga yordamga shoshilganlarini aytib qasam ichishardi. Bolalar haqida eshitgach, himoyachilar boshlig‘i Or qattiq xavotirga tushdi. Aftidan, bolalar unga yaqin kishilar edi. U kichkintoylarni qaytarib berishsa, tinchlik bilan tarqalishni taklif qildi. Shunda uzun sochlilar boshlig‘i nayzasini Lavw tomon niqtadi va u bolalarni yeb qo‘yganini aytdi.

Or Lavwga tikilib qoldi, unga yaqinlashdi va yuziga qo‘lidan kelganicha eng dahshatli ifodani berdi.

— Bolalar qani? — deb qattiqqo‘llik bilan so‘radi u.

Bu paytga kelib Lavw nayzasini yerga sanchib, unga suyanib olgan va butun qiyofasi bilan bo‘layotgan voqealar uni zarracha ham qiziqtirmayotganini ko‘rsatardi. U xuddi yaqinlashib kelayotgan jangdan ko‘ra ancha qiziqarliroq mashg‘ulot topgandek, erinchoqlik bilan tirnoqlarini tomosha qilardi. Aslida esa hammasi nima bilan tugashi unga juda qiziq edi.

U qabila boshlig‘i tomon burilib, erinchoq ohangda dedi:

— Ha-a, bolalarmi.

So‘ng qo‘li bilan qizchaning bo‘yi beligacha kelishini, keyin esa yana ikki marta undan pastroq bo‘ylarni ko‘rsatdi. Qabila boshlig‘i hayrat bilan o‘z odamlariga o‘girildi, keyin yana Lavwga g‘azab bilan qarab, baland ovozda dedi:

— U-u-u.

Bu «Ha» degan ma’noni anglatardi.

Lavw hech narsa demadi. U faqat qornini aylana harakatlar bilan siladi — aborigenlarda bu imo-ishora «Juda mazali» degan ma’noni bildirardi.

Himoyachilar qabilasi qayg‘u va g‘azabdan uvillab yubordi, aybdorni darhol jazolashni talab qildi. Saf orasidan chaqqon bir jangchi otilib chiqib, bor tezligi bilan Lavw tomon yugurdi. Uning ortidan yana uch kishi — aftidan, do‘stlari yoki qo‘l ostidagilar — tashlandi. Lavw yerga sanchilgan nayza xalaqit bermasligi uchun undan bir qadam chetga chiqdi va xotirjam jangga tayyorlandi.

Chaqqon yaxshi jangchi bo‘lib chiqdi: u o‘ylamay oldinga tashlanmadi, balki nayzasini ikki qo‘llab ushlab, yaqinlashishi bilan tez-tez sanchuvchi zarbalar bera boshladi. Birinchi zarbadan Lavw chap berdi, ikkinchisini oyog‘i bilan qaytardi, uchinchisida esa nayzani qo‘li bilan tutib olib, o‘ziga torta boshladi. Aborigen tiralib, bor kuchi bilan nayzani ortga tortdi. Shunda Lavw sopni keskin oldinga itarib yubordi va qo‘yib yubordi. Jangchi nayzasi bilan birga orqaga uchib, yerga quladi. U o‘rnidan turayotgan paytda Lavw uning uch nafar sherigi bilan tezda hisob-kitob qildi: birinchisini qattiq itarib yubordi — u umbaloq oshgancha orqaga uchib ketdi; ikkinchisi ko‘kragiga oyoq bilan zarba oldi, uchinchisi esa qattiq tarsaki yeb, shu zahoti hushidan ketdi. Bularning hammasiga ikki soniyadan ortiq vaqt ketmadi. Chaqqon yana o‘rnidan turib hujum qildi, bu safar chap yelkani nishonga oldi. Lavw uning harakatini oldindan hisoblab, bir zumda oraliq masofani qisqartirdi va bir vaqtning o‘zida o‘ng yelkasi bilan ko‘kragiga, tirsagi bilan esa qorniga zarba berdi. Jangchi orqaga uchib ketdi va yerda bukchayib, og‘ir-og‘ir nafas ola boshladi.

Buni ko‘rgan Or o‘z jangchilaridan birining qo‘lidan katta nayzani tortib oldi va jangovar hayqiriq bilan Lavwga tashlandi. Lavw zarbani kutib turdi, nayza sopini chap qo‘li bilan tutib oldi va o‘ng qo‘lini xuddi boltadek ishlatib, uning taxminan to‘rtdan bir qismini sindirib tashladi. Oldinga qadam tashlab, nayzani yana ushladi va yana bir qismini uzib tashladi. So‘ng o‘z o‘qi atrofida aylanib, chap qo‘li bilan yuqoridan, o‘ng qo‘li bilan pastdan zarba berdi — natijada nayzaning atigi to‘rtdan bir qismicha kalta sopi qoldi. Hammasi bir lahzada sodir bo‘ldi. Qo‘lida ayanchli bir siniq bo‘lak bilan qolgan qabila boshlig‘i go‘yo shamol zarbasiga uchragandek orqaga uchib ketdi: Lavw shunchaki yashin tezligida uning ko‘kragiga kafti bilan turtki bergan edi. Or bosh kiyimini yo‘qotib, yerga quladi, ammo shu zahoti sakrab turdi va qo‘lini silkitib, jangchilarini hujumga chorladi.

Qishloq himoyachilari tomondan darhol nayzalar, toshlar va boltalar ucha boshladi. Lavw dastlab ulardan chap berib turdi, keyin bir nayzani tutib oldi va o‘zi ham tez aylana boshladi. Ayni paytda nayzani shiddat bilan aylantirib, o‘ziga uchib kelayotgan barcha narsalarni u bilan qaytarardi. Boshqa tomon jangchilari notanish kishiga zarba tekkiza olmayotganini ko‘rgan hujumkor qabilalar ham hujumga o‘tishdi. Aftidan, ular o‘zlari albatta uddalay olishlariga ishonishgan edi.

Lavwning O‘zib Ketuvchi ongi har bir buyumning uchish yo‘nalishi va yetib kelish vaqtini hech qanday qiyinchiliksiz hisoblab chiqardi. Unga faqat kerakli lahzada kerakli joyda bo‘lish qolardi. U mahorat bilan turli aldamchi harakatlar bajarar, nayzani shu qadar tez aylantirardiki, u zo‘rg‘a ilg‘anadigan diskka aylanib qolardi. Hatto o‘ziga tegmay, yonidan uchib o‘tayotgan narsalarni ham qaytarib yuborardi.

Or kutilmaganda qo‘lini ko‘tarib, hujumni to‘xtatdi. Qolgan ikki qabila boshlig‘i ham undan o‘rnak oldi. Hamma tushunardi: bir-biriga qarshi jang qilish uchun hali kuch kerak bo‘ladi, uni behuda sarflashning hojati yo‘q. Lavw yana bir necha yashin tezligidagi harakatlarni bajarib, o‘ziga uchib kelayotgan so‘nggi toshlarni qaytardi, keskin to‘xtadi, nayzani yoniga tik qo‘ydi va keyin chetga uloqtirdi.

Qabila boshlig‘i unga hayrat va hatto qoyil qolish bilan qarardi. Lavwga ham bu aqlli va jasur jangchi yoqardi — u haqda hujjatli film suratga olgan paytlaridanoq. Bir muddat sukunat cho‘kdi. Aborigenlar notanish kishidan ko‘z uzmay, past ovozda o‘zaro gaplashishardi.

Lavw jangchilar orasida jangni eng yaxshi bahodirlarning yakkama-yakka olishuvi bilan yakunlash odati borligini esladi. U ikki mushtini tugib, avval himoyachilar, keyin esa qolgan ikki qabila tomon burildi.

Birozdan so‘ng uzun sochlilar orasidan unga tomon uzun burunli, to‘q kashtanrang sochlarini dum qilib bog‘lagan novcha bir pahlavon yo‘l oldi. Uning ortidan boshqa qabiladan allaqachon tanish bo‘lgan, peshonasida katta, dumaloq shish paydo bo‘lgan semiz jangchi chiqdi. Qishloq himoyachilari tomonidan esa o‘rtacha bo‘yli, jag‘i katta, kuzgi yaproqlardek sarg‘ish sochlariga loy surtgan jangchi kelardi. Uchalasi ham qurolsiz, faqat belbog‘simon yopinchig» kiygan edi.

Yurishdan yugurishga o‘tgan uchala jangchi vahimali hayqiriqlar chiqarardi, ammo bu qichqiriqlar raqibiga mutlaqo ta’sir qilmasdi. Birinchi bo‘lib uzun sochli jangchi yetib keldi va go‘yo Lavwning boshini yelkalari orasiga qoqib kiritmoqchidek, mushtining pastki qismi bilan yuqoridan pastga zarba berdi. Lavw uning qo‘lini tutib olib, keskin harakat bilan og‘riqli qayirish usulini qo‘lladi. Jangchi baqirib yubordi. Lavw uning qo‘lini qo‘yib yubordi, ammo u shu zahoti boshiga zarba yeb, hushsiz holda yerga quladi.

Keyingisi — bir-biriga yopishib qolgan sariq sochli jangchi — ancha chaqqon bo‘lib chiqdi. U qo‘llari bilan tez harakat qilar, bir necha bor oyoqlari bilan ham hujum qildi. Bu esa aborigenlar uchun mutlaqo xos bo‘lmagan usul edi. Lavw zarbalardan chiroyli harakatlar bilan chap berardi, oxirgi zarbani esa o‘ng qo‘li bilan to‘sib, chap qo‘lining ochiq kafti bilan raqibining to‘ppa-to‘g‘ri burniga urdi. Jangchi majaqlangan burnini ushlab ko‘rdi, qonini artdi va yana hujumga tashlandi, biroq yarim qadam ham bosishga ulgurmay, tanasi bo‘shashib, yuzi bilan maysaga quladi. Lavw bu aborigenni yaxshi tanirdi: uning oilasi hujjatli film uchun lavhalar suratga olingan oilalardan biri edi. «Ekran yulduzi»ga ortiqcha zarar yetkazishni istamagan Lavw kaftining qirrasi bilan chakkasiga aniq zarba berib, uni hushidan ketkazgan edi.

Peshonasiga nayza bilan berilgan zarbadan keyin bir marta hushidan ketib ulgurgan semiz jangchi yugurib kelib, notanish kishini o‘z gavdasi bilan bosib qolmoqchi bo‘ldi. Lavw havoda unga otilib kelayotgan raqibini ikki qo‘li bilan tutib oldi, boshi uzra ko‘tardi va bor kuchi bilan yerga uloqtirdi. Semiz jangchi qattiq gursillab chalqanchasiga quladi. Har ikki tomondagi aborigenlar safidan hayratli hayqiriqlar eshitildi. U yiqilgan joydan chang buluti ko‘tarildi. Semiz jangchi hushidan ketdi.

Lavw xotirjamlik bilan yerga sanchilib turgan nayza tomon yurdi. Ammo semiz jangchi tezda o‘ziga kelib, o‘rnidan turdi va ishonchsiz qadamlar bilan uning ortidan lo‘killab yugura boshladi. Lavw uni ko‘z qiri bilan ko‘rib turardi, biroq buni hech qanday sezdirmasdi. U shoshilmay nayza yoniga bordi va unga suyandi — nayza sopi sezilarli darajada egildi. Semiz jangchi yaqinlashib, uni orqadan ushlash uchun qo‘l cho‘zishini kutgan Lavw xuddi maysalar orasidan gul uzmoqchidek bir qadam chetga chiqdi. To‘g‘rilangan nayza sopi omadsiz jangchining to‘ppa-to‘g‘ri peshonasiga kuch bilan urildi. Uning ko‘zlari yana qanshari tomon yig‘ilib, o‘zi chalqanchasiga quladi.

Aborigenlar safida dastlab kulimsirashlar, keyin esa hatto qahqahalar eshitildi. Darhaqiqat, vaziyat kulgili chiqqan edi: bir jangchi bir kunning o‘zida ikkinchi marta aynan o‘sha nayza sopidan zarba yegan edi. Endi eski shish yonida deyarli butun peshonasini egallagan yangi ulkan ko‘karish paydo bo‘lgan edi.

Lavw atrofga qaradi. Aborigenlar turib, nimanidir kutishardi. Buni o‘zicha tushungan Lavw nayzani yerdan sug‘urib oldi va yotgan semiz jangchining yoniga borib, uni qo‘li bilan gavdasi orasiga sanchdi. Bu bilan go‘yo yuragiga halokatli zarba bergandek ko‘rsatmoqchi edi. Lavw shu harakati bilan yakkama-yakka olishuvga nuqta qo‘ymoqchi bo‘ldi.

Ammo aborigenlar bo‘layotgan voqeani so‘zma-so‘z qabul qilishdi. Uchala qabilaning jangchilari ham g‘azab bilan uvillab yuborib, bir vaqtning o‘zida notanish kishiga tashlanishdi.

Lavw xato hisob qilganini tushundi.

U uchta qarordan birini tanlashi kerak edi. Birinchisi — shunchaki qochib ketish, shlyapasi va ryukzagini olib, bor kuchi bilan baza tomon yugurish. Ikkinchisi — tomonlardan biri to‘liq g‘alaba qozonguncha davom etadigan, katta talafotlar va ehtimol qurbonlarga olib keladigan uzoq, qonli jangni qabul qilish. Birinchi qaror faqat Lavwning g‘ururiga tegardi, qabilalar esa omon qolardi — hech bo‘lmaganda ular o‘zaro jang boshlamaguncha. Ular esa albatta jang boshlashardi: haddan tashqari g‘azabga to‘lishgan edi. Lavw bu variantni ham, ikkinchisini ham darhol rad etdi. Uchinchisi qolgan edi.

U magnit zarbasini qo‘llashga qaror qildi. Bu usulni u yirtqich akulalar galalari va boshqa yirik hayvonlarni qo‘rqitib haydash uchun o‘zlashtirgan edi. U jiddiy jarohatlar yetkazmas, ammo nihoyatda samarali ta’sir ko‘rsatardi. Lavw qo‘llarini ikki tomonga yoyib, o‘z o‘qi atrofida aylana boshladi — tobora tezroq va tezroq, oxiri yerdan uzilib, havoda muallaq qoldi. Jangchilar juda yaqinlashganida, u keskin pastga tushdi va baland hayqiriq bilan nafas chiqarib:

— Haa! — dedi.

So‘ng go‘yo ko‘rinmas olomonni itarayotgandek qo‘llarini shiddat bilan ikki tomonga yoydi. Magnit zarbasining to‘lqini yugurib kelayotgan aborigenlarga kuchli havo oqimi bo‘lib urildi. Barcha jangchilar shamol zarbasiga uchragan baland o‘tlardek bir vaqtning o‘zida oyoqdan yiqilib, orqaga uloqtirildi. Ayrimlari yerda yotib qoldi, boshqalari esa oh-voh qilib, ingrangancha turishga urinardi. Bunday ahvolda ular jangni davom ettira olmasdi.

Aborigenlar bir-birlariga yordam berib, sekin-asta oyoqqa turishdi va tartibsiz olomon bo‘lib Lavw tomon yurishdi. Oldinda oqsoqlangancha qabila boshlig‘i Or kelardi. O‘n metr narida to‘xtab, u notanish kishiga bir ko‘zi bilan qaradi — ikkinchi ko‘zi zarbadan shishib, yumilib qolgan edi. Lavw bilan mushtlashishga chiqqan ikki jangchi allaqachon o‘ziga kelib, yaqinroqda turishar va nima bo‘lganini tushunmay, qabiladoshlariga qarashardi. Uchinchisi ham qimirlab qoldi. U gavdasiga nisbatan ancha osonlik bilan ko‘tarilib, yerda o‘tirgancha boshini sarak-sarak qilar va peshonasini ehtiyotkorlik bilan ushlab ko‘rardi. Aborigenlar semiz jangchining tirikligini ko‘rishganda, avval ko‘zlariga ishonmay qotib qolishdi, keyin esa yengil tortib, shovqin-suron bilan gapira boshlashdi.

Bolalarni qaytarish vaqti kelgan edi. Lavw tikanli buta yoniga bordi, qo‘li bilan atrofni paypaslab, shlyapasini topdi va ko‘rinmaslik rejimini o‘chirdi. Bolalar qimirlamay o‘tirishar, hamon og‘izlarini kaftchalari bilan yopib olishgan edi. Lavw har birining boshini silab, ongiga berilgan ko‘rsatmani bekor qildi. Kichkintoylar qo‘llarini tushirib, unga hayrat bilan qarashdi. U jilmaydi — bolalar ham javoban jilmayishdi. So‘ng kattaroq qizchaga chuqurchadan chiqishga yordam berdi, bir-biriga o‘xshab ketadigan ikki kichkintoyni — qizcha va o‘g‘il bolani esa qo‘llariga ko‘tarib oldi. Ular birgalikda qabila boshlig‘i Or tomon yo‘l olishdi.

Bu manzarani ko‘rgan qabila boshlig‘i hayratdan og‘zini ochib qoldi, keyin esa quvonch bilan qichqirib, kimnidir chaqira boshladi. Chaqqon — Lavwga birinchi bo‘lib hujum qilgan jangchi — biroz oqsoqlangancha bolalar tomon yugurdi. Kattaroq qizcha uning oldiga chopib borib, quchog‘iga otildi. Jangchi bir tizzasiga cho‘kib, uni bag‘riga mahkam bosdi. Lavw kichkintoylarni yerga qo‘ydi, ular esa mayda qadamlar bilan otalari tomon yugurishdi. Chaqqon xuddi boladek quvonib, farzandlarini bag‘riga bosib turgan paytda qizcha qabila boshlig‘i yoniga borib, uning oyog‘ini quchoqladi. Or mehr bilan qizchaning boshini silab, undan nimalar bo‘lganini so‘ray boshladi. Qizcha tez-tez gapirib, barmog‘i bilan goh Lavwni, goh baland o‘tlarni, goh o‘zlari yashiringan butani ko‘rsatardi. Lavw bo‘layotgan voqealarni indamay kuzatar, bolalar va ularning ota-onasi uchun quvonardi.

Nabirasining gaplarini oxirigacha tinglagan qabila boshlig‘i yaqinlari bilan past ovozda maslahatlashib oldi va Lavw tomon yo‘l oldi. Uning yoniga kelgach, bir necha og‘iz so‘z aytdi, qo‘lini yuragiga qo‘yib, bosh egdi. Bolalari yonida turgan Chaqqon ham undan o‘rnak oldi. Ular buyuk sehrgarga bolalarni yeb qo‘ymagani va giyenalardan qutqargani uchun minnatdorchilik bildirishardi.

Qabila boshlig‘i hujumkor qabilalar tomon nimadir deb qichqirdi, so‘ng oyoqlarini chalishtirib, maysaga o‘tirdi. Lavw tushundi: hozir muzokaralar boshlanadi. U ham o‘tirdi. Qabila boshlig‘ining yoniga ikki nafar yoshi ulug» jangchi joylashib, Lavwdan ko‘z uzmagancha uning qulog‘iga past ovozda nimalarnidir ayta boshlashdi. Shu orada hujumkor qabilalarning har biridan uch nafardan odam ajralib chiqib, ochiq maydon tomon yo‘l oldi. Qora tanlilar boshlig‘i o‘zi bilan baquvvat bir jangchi va shomanni olib keldi. Uzun sochlilar boshlig‘i ham shomanini va allaqachon tanish bo‘lgan uzun burunli jangchini ergashtirib kelgan edi.

Lavw ikkala kelgindi qabilaning shomanlari ham shu yerda ekaniga hayron qoldi. Odatda ular o‘z qarorgohlarida qolishardi.

Yaqinlashgan mehmonlar qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib salomlashishdi, joylashib o‘tirishdi va begona kishini diqqat bilan kuzata boshlashdi. Lavw ham ularning har birini qiziqish bilan ko‘zdan kechirdi.

Birinchi bo‘lib Or gap boshladi. Lavw ko‘plab tillarni bilardi va hatto unchalik tanish bo‘lmagan nutqning ham ma’nosini tez ilg‘ash qobiliyatiga ega edi. Bu aborigenlarning tili unga yaxshi tanish edi: ularning gaplarini ancha yaxshi tushunardi, garchi ilgari bu tilda suhbatlashadigan hech kimi bo‘lmagan bo‘lsa ham. Qabila boshlig‘ining so‘zlari zamonaviy tilga tarjima qilinganda taxminan quyidagicha yangrardi:

— Bizning Oq Suv qabilamiz Uzun Sochlar va Katta Buqa qabilalari bilan shartnoma tuzgan edi. Biz bir-birimizning yerlarimizda ov qilmaslikka va o‘zaro urushmaslikka qasam ichganmiz. Xuddi shunday qasam ichgan yana ikkita qabila hozir bu yerda yo‘q, ammo ular ham mening so‘zlarimni tasdiqlagan bo‘lardi. Sizlar shartnomani buzdingiz va bizning yerlarimizga bostirib kirdingiz, — dedi Or xotirjamlik bilan va jim qoldi.

U va’dasida turmagan boshqa qabilalarning vakillariga g‘azab bilan tikildi. Unga uzun sochlilar shomani javob berdi. Ko‘rinishidan, bu qabilada muzokaralarni aynan shoman olib borar va muhim masalalarni hal qilar, qabila boshlig‘i esa asosiy jangchi hisoblanardi.

— Ey, hurmatli Oq Suv qabilasi boshlig‘i, sen yordamiga umid bog‘layotgan qabilalar endi yo‘qligidan nahotki xabaring bo‘lmasa? Quyosh baland ko‘tariladigan tomondan kuchli va ko‘p sonli qabila kelgan. Ularning jangchilari O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalariga hujum qilib, ularni mag‘lub etishgan. Bu notanish kishini, — shoman Lavw tomon bosh irg‘adi, — biz ulardan biri deb o‘yladik va shuning uchun unga giyenalarni qo‘yib yubordik.

— Ularning kiyimlari va qurollari qanday? Batafsilroq aytib beringlar, — dedi shu paytgacha jim o‘tirgan Lavw.

— Ey, buyuk jangchi va sehrgar, sen bizning tilimizni tushunasanmi? — deb hayrat bilan so‘radi Or.

— Ha, tushunaman. Biroz, — deb javob berdi Lavw.

— Uzun Sochlar qabilasining shomani kimlar haqida gapirayotganini bilasanmi? — deb hurmat bilan so‘radi Or.

— Yo‘q, qabila boshlig‘i. Men ularni hech qachon uchratmaganman.

— Unda sen kimsan, ey notanish kishi, bizning yerlarimizga qayerdan kelding? — deb so‘radi Or qo‘lini keng yoyib, atrofni ko‘rsatarkan.

— Mening ismim Lavw. Men uzoqdan kelganman. Mening xalqim katta suvning narigi tomonida yashaydi, — deb javob berdi Lavw va qo‘li bilan shimolni ko‘rsatdi.

— Sizlarning Xalq degan qabilangiz kattami? — deb so‘radi shoman.

— Xalq — bu qabila emas. Agar sizlarning qabilalaringiz birlashib, birga yashab, birga ov qila boshlasa, ko‘p yillardan keyin ularning ittifoqi xalqqa — biznikiga o‘xshagan katta xalqqa aylanadi.

— Unda sizlarning xalqingizda qancha jangchi bor, hurmatli Lavw? — deb ehtirom bilan so‘radi Uzun Sochlar qabilasining shomani.

— Ular bu soy qirg‘oqlaridagi daraxtlardan ham ko‘p, — deb javob berdi Lavw atrofga nazar tashlab.

Hozir bo‘lganlar Lavwga o‘xshagan jangchilarning son-sanoqsiz qo‘shinlarini tasavvur qilib, hayratdan oh-voh qilishdi.

— Ayt-chi, hurmatli Lavw, sen o‘z xalqing orasida kimsan? — deb so‘radi shu paytgacha sukut saqlagan Katta Buqa qabilasining shomani.

— Men hurmatli Lavw buyuk jangchi ekanini darhol tushungan edim, — dedi Katta Buqa qabilasining boshlig‘i shomanning fahmi yetmaganiga ishora qiluvchi ohangda.

— Yo‘q, qabila boshlig‘i. To‘g‘ri, men jang qilishga o‘rgatilganman, ammo jangchilar qatoriga kirmayman. Men… — Lavw tub aholiga tushunarli bo‘ladigan «olim» so‘zining muqobilini izlab, bir zum o‘ylanib qoldi. — Men shomanning shogirdiman. Tez orada o‘zim ham shoman bo‘laman.

Ikkala shoman bir-biriga qarab olishdi va Lavwni o‘zlaridan biri deb tan olib, ma’qullagancha bosh irg‘ashdi. Endi uning sehrgarlik qobiliyati qayerdan kelgani ularga tushunarli bo‘ldi.

— Ey, buyuk xalqdan kelgan hurmatli shoman shogirdi Lavw, sen buyuk jangchisan va bir o‘zing butun bir qabilani mag‘lub eta olasan. Biz sendan yordam so‘raymiz. Bizning o‘lkamizga quyosh baland ko‘tariladigan tomondan katta bir qabila kelgan. O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalari birlashib, ularga qarshi urushga chiqishdi, ammo mag‘lub bo‘lishdi. Endi u qabilalar yo‘q, ularning yerlarida esa begonalar ov qilmoqda. Omon qolganlar bizning oldimizga kelib, hammasini aytib berishdi. Biz bosqinchilarga qarshi jang qilishga urinib ko‘rdik, ammo jangchilarimiz — ularning soni bir qo‘lning barmoqlaricha edi — begonalar jangchilarining bir qo‘lchasini ham yenga olmadi. Qabilalarimiz o‘z yerlarini tark etdi va hozir ana u yerda joylashgan, — uzun sochlilar boshlig‘i qo‘li bilan yaqindagina o‘zlari yashiringan changalzorlarni ko‘rsatdi. — Biz sendan, Lavw, va sendan, Oq Suv qabilasi boshlig‘i, yordam so‘raymiz: yerlarimizni qaytarib olishga va bosqinchilarni haydab chiqarishga yordam beringlar.

Or deyarli butunlay qirib tashlangan qabilalarga hamdardlik bildirdi va qo‘lidan kelgan barcha yordamni berishiga ishontirdi. Shuningdek, u quvg‘in qilinganlarga bosqinchilarni haydab chiqarmagunlaricha yoki yashash uchun yangi joy topmagunlaricha Oq Suv qabilasi yerlarida qolishga ruxsat berdi.

— Men shomanning shogirdiman. Menga begonalarning urushlariga aralashish va odamlarning jonini olish taqiqlangan. Sizlar bilan to‘qnashuvda hech kimni o‘ldirmadim, chunki men uchun inson hayotiga zomin bo‘lish — ulkan yovuzlik. Sizlarning qabilalaringiz shomanlari ham janglarda qatnashmaydi. Ular nima haqida gapirayotganimni tushunishadi, — dedi Lavw.

Shomanlar tushunganliklarini bildirib bosh irg‘ashdi. Hafsalasi pir bo‘lgan uzun sochlilar boshlig‘i ma’yus bosh egdi. Sukunat cho‘kdi.

— Men sizlarning dushmaningizga qarshi jang qilmayman. Ammo qanday qilib kuchliroq bo‘lishni va g‘alaba qozonishga urinib ko‘rishni sizlarga ko‘rsatishim mumkin. Agar g‘alaba qozona olmasangiz, qanday omon qolishni o‘rgataman. Sizlarga shunday yordam kerakmi? — dedi Lavw o‘ychanlik bilan.

Qabila boshliqlari va shomanlar bir-birlariga qarab, ma’qullagancha bosh irg‘ashdi va unga yuzlanishdi.

— Biz sening yordamingni qabul qilamiz, hurmatli Lavw, va seni tinglashga tayyormiz, — dedi Or ishonch bilan.

— Avval begonalar haqida bilganlaringizning hammasini aytib beringlar, — dedi Lavw.

— Biz begonalar qabilasi juda katta ekanini bilamiz. Ularning jangchilari barcha qabilalarimizning jangchilarini qo‘shib hisoblagandagidan ham ko‘p. Agar biz birlashsak, har bir jangchimizga ularning mana shunchadan jangchisi to‘g‘ri keladi, — uzun sochlilar boshlig‘i uchta barmog‘ini ko‘rsatdi. — Ular bizdan kuchliroq ham. Biz ulardan birortasini ham o‘ldira olmadik, ular esa ko‘plab jangchilarimizni o‘ldirishdi.

— Begonalarning jangchilari oldilarida jangda yordam beradigan dumaloq narsani ko‘tarib yurishadi. Boshqalari esa ko‘plab kichik nayzalarni otishadi va ular juda uzoqqa uchadi, — deya qo‘shimcha qildi Katta Buqa qabilasining boshlig‘i.

Lavw o‘yga toldi. Hamma narsadan ko‘rinib turardiki, janubdan kelganlar rivojlanishning bir pog‘ona yuqorisida turishardi — hech bo‘lmaganda qurol-yarog» jihatidan. Ular kamon va o‘q yasashni bilishar, jangda esa qalqonlardan foydalanishardi. Agar bunga harbiy taktika bo‘yicha hech bo‘lmaganda boshlang‘ich bilimlarni ham qo‘shsa, mahalliy beshta qabila hatto uning yordami bilan ham mag‘lubiyatga mahkum edi. Xo‘sh, u ularga nima bera olardi?

— O‘z yerlaringizni tark etib, to‘g‘ri ish qilgansizlar. Hozirgi holatingizda begonalarni mag‘lub etishning iloji yo‘q. Men sizlarga himoyalanish uchun dumaloq qalqonlar va uzoqqa uchadigan kichik nayzalarni qanday yasashni ko‘rsataman. Yana jangda qanday harakat qilishni o‘rgataman, shunda sizlarni yengish qiyinroq bo‘ladi, — dedi Lavw.

Qabila boshliqlari bir-birlariga qarab olishdi. Bunday qurollarni qanday qilib o‘zlari yasay olishlari hozircha tushunarsiz edi, ammo eshitganlari ularga umid bag‘ishladi.

— Hurmatli Lavw, men seni va shu yerda hozir bo‘lganlarning barchasini qishlog‘imizga taklif qilaman. U yerda, bosh vigvamda suhbatimizni davom ettirib, birgalikda ovqatlanishimiz mumkin, — dedi Or viqor bilan va o‘rnidan turdi.

— Taklifingni qabul qilaman, qabila boshlig‘i. Mag‘lub bo‘lgan qabilalardan omon qolganlar ham o‘sha yerda bo‘lishsin. Men ulardan ayrim narsalarni so‘rab bilishim kerak, — deb javob berdi Lavw.

— Ularni olib kelishadi, hurmatli Lavw.

— Yana bir narsa: Uzun Sochlar qabilasidan besh nafar, Katta Buqa qabilasidan besh nafar va Oq Suv qabilasidan o‘n nafar jangchi kelsin. Men ularga ko‘rsatib o‘rgataman, ular esa olgan bilimlarini qolganlarga yetkazishadi.

— Eng yaxshilarini tanlaymiz, — dedi uzun sochlilar boshlig‘i va o‘z odamlari tomon o‘girildi.

Katta Buqa qabilasining boshlig‘i ham undan o‘rnak oldi. Or ham yaqinlariga ko‘rsatmalar bera boshladi.

— Shu yerdan uncha uzoq bo‘lmagan joyda, daryo bo‘yida mana shunday poyalarni ko‘rdim, — dedi Lavw yaqin atrofda o‘sib turgan bambukni ko‘rsatib. — Odamlaringiz ulardan imkon qadar ko‘proq olib kelishsin. Poyalar mana shunday uzunlikda bo‘lishi kerak.

U yonida yotgan nayzani ko‘tardi, uzunligining yarmini belgilab, Orga uzatdi. Or bolta bilan nayza sopiga kertik qo‘ydi va uni jangchiga topshirdi.

— Boshqa qabilalarning jangchilari esa mana shunday chirmoviqlardan ko‘p topib kelishsin, — Lavw bolta tig‘i sopga mahkamlangan ingichka chirmoviq tasmasini ko‘rsatdi, — yana begonalar otadigan kichik nayzalarga o‘xshash to‘g‘ri shoxlardan ham olib kelishsin.

— Seni tushundik, buyuk jangchi Lavw, — dedi Katta Buqa qabilasining boshlig‘i va topshiriqni yetkazish uchun jangchilaridan birini chaqirdi.

— Hammasini mening vigvamim oldiga olib kelishadi, hurmatli Lavw. Marhamat, qishloqqa yuraylik, — dedi Or qo‘lini yuragiga qo‘yib.

Hamma o‘rnidan turdi. Biroq Lavw darhol qishloq tomon yurish o‘rniga ryukzagini yashirib qo‘ygan butazor tomon yo‘l oldi. Uni tezda topib, ortga qaytdi. Qabila boshliqlari va shomanlar allaqachon hayron bo‘lib bir-birlariga qaray boshlashgan edi, ammo Lavwni ko‘rishlari bilan darhol xotirjam tortishdi. Shundan so‘ng hammalari birgalikda shoshilmay qishloq tomon yo‘l olishdi.

11. Besh qabila

Lavw qabila boshliqlari va shomanlar qurshovida qishloq tomon ketardi. Ularning ortidan ta’lim olish uchun tanlab olingan jangchilar ergashib borishardi. Qolgan aborigenlar esa o‘z sardorlarining topshiriqlarini bajarishga kirishgan edi.

Soyning o‘t-o‘lan bosgan qirg‘og‘i bo‘ylab biroz yurgach, ular Oq Suv qabilasi qishlog‘ining chekkasiga yetib kelishdi. Bu yerda chap qirg‘oqqa o‘tish kerak edi — asosiy vigvam va manzilgohning katta qismi aynan o‘sha tomonda joylashgan edi. Soydan ikkita keng tosh ustidan yurib yoki shunchaki sakrab o‘tish mumkin edi. Aborigenlar shunday qilishdi. Lavw esa qabila boshlig‘idan o‘rnak olib, ehtiyotkorlik bilan toshlar ustiga qadam qo‘ydi. Toshlar va qumning rangiga e’tibor berib, qabila nega Oq Suv deb atalishini darhol tushundi: soy suvi oppoq bo‘lib ko‘rinardi, aslida esa undagi suv shaffof va nihoyatda toza edi.

Qishloqning o‘zi juda manzarali ekan. Uni o‘rab turgan bir xil tusdagi savanna fonida u haqiqiy vohadek — yorqin, rang-barang va jilvali ko‘rinardi. Qishloq chekkalariga turli daraxtlar va butalar keng tasma shaklida ekilgan bo‘lib, ular orasida katta yashil bargli yelpig‘ichsimon palmalar ustunlik qilardi. Aborigenlar o‘z turar joylarining tomlarini ana shu barglar bilan yopishardi.

Ikki yil ichida qishloq ancha o‘zgargan edi. Ilgari u soy bo‘ylab tartibsiz joylashgan vigvamlar to‘plamidan iborat edi. Endi esa uning rejasida ko‘chalar va so‘qmoqlarning aylana shaklidagi tuzilishi yaqqol ko‘zga tashlanardi. Diametri taxminan besh yuz metr bo‘lgan uncha katta bo‘lmagan qishloq doira shakliga ega edi. Ko‘chalar ham halqa shaklida joylashib, alohida qismlarga bo‘lingan edi. Har bir qismning markazida turar joy bo‘lib, uning yonida albatta kamida bitta daraxt o‘sardi.

Soy qishloq hududining taxminan to‘rtdan bir qismini asosiy qismidan ajratib turardi, qirg‘oq bo‘ylab shimoldan janubga cho‘zilgan keng so‘qmoq esa uning uchdan bir qismini ajratib qo‘yardi. Manzilgoh markazida qabilaning vigvami turardi. Uning atrofida kichik halqa — o‘ziga xos qishloq markazi joylashgan edi. Asosiy so‘qmoq shu halqaning sharqiy chekkasiga tutashib o‘tardi.

— Qishlog‘ingiz juda chiroyli ekan, qabila boshlig‘i Or, — deb maqtadi Lavw.

Atrofni qiziqish bilan tomosha qilayotgan boshqa qabilalarning boshliqlari va shomanlari ham undan kam hayratlanishmagan edi. Ular bosh irg‘ab, maqtovga qo‘shilishdi. Or g‘urur bilan boshini ko‘tardi va qo‘lini ko‘ksiga qo‘ydi.

— Senga rahmat, hurmatli Lavw. Sizlarga ham rahmat, qabilamiz mehmonlari.

— Qishlog‘ingizda nechta oila yashaydi?

— Katta halqada — ikki qo‘lning ikki qo‘li, kichik halqada esa ikki qo‘l va yana ikki qo‘l oila yashaydi, — deb javob berdi Or.

Hisob-kitobga ko‘ra, bu taxminan yuz yigirmata oila — yetti yuzga yaqin kishi degani edi. Mahalliy mezonlarga ko‘ra, bu ancha yirik manzilgoh hisoblanardi: bu o‘lkalardagi qishloqlar odatda ikki baravar kichik bo‘lardi. Aholining kamligi qurg‘oqchil iqlim bilan izohlanardi. Odamlar suv manbalari yaqiniga joylashardi, katta daryoni hisobga olmaganda esa bu yerlarda bunday manbalar ko‘p emasdi.

Eng chekkadagi, eng uzun ko‘chaning hovlilari ayniqsa keng edi. Ular qishloqni o‘rab turgan ko‘kalamzorlarga tutashar, hovlilarning o‘zida ham turli o‘simliklar ko‘p o‘sardi. Aftidan, bu yerda mevali o‘simliklar hamda qurilish va o‘tin tayyorlash uchun daraxtlar yetishtiradigan odamlar yashardi.

Ikkinchi ko‘cha baliqchilar qishlog‘ini eslatardi: deyarli har bir hovlida ingichka shoxlarga osilgan baliqlar quritilardi. U uzoq tomonida uchinchi ko‘chaga tutashar, birinchi ko‘chadan esa keng so‘qmoq bilan ajratilgan edi.

Uchinchi ko‘cha — katta halqaning eng kichik aylanasi — qishloq markazi bilan chegaradosh edi. Bu yerda ovchilar yashardi. Uzun xodalarga osib qo‘yilgan hayvon terilari va timsoh terilari bundan dalolat berardi.

Kichik halqada jangchilar va mahalliy boshliqlar yashardi — jami o‘n to‘rtta hovli. Ulardan keyin diametri taxminan sakson metr bo‘lgan dumaloq ochiq maydon boshlanar, uning qoq markazida qabilaning katta vigvami qad ko‘tarib turardi. Vigvam atrofidan keng so‘qmoq o‘tardi. Qolgan hudud sakkiz qismga bo‘lingan edi: yettita turar joyli hovli va soy hamda asosiy yo‘lga chiqadigan bitta bo‘sh joy — maydonga o‘xshash hudud.

Qabila boshlig‘i yonida uch nafar erkak turgan vigvamni ko‘rsatdi. Delegatsiya yo‘ldan burilishi bilan ular shoshilib mehmonlar tomon yurishdi. Ma’lum bo‘lishicha, ular qabilaning shomani, oqsoqoli va qo‘riqchisi ekan. Hamma bir-biri bilan salomlashdi, boshqa ikki qabila vakillari ham e’tibordan chetda qolmadi. Qabila boshlig‘i Lavwni Xalq qabilasidan kelgan hurmatli shoman shogirdi sifatida tanishtirdi.

Shundan so‘ng hamma asosiy vigvamga kirdi. Bu yerga doira shaklida yerga ko‘milgan va yuqorida bir tutam qilib bog‘langan, uzunligi taxminan sakkiz metr bo‘lgan dumaloq xodalardan qurilgan baland va keng inshoot edi. Vigvam katta barglar bilan yopilgan, ichki tomoni esa timsoh terilari, rang-barang qush patlari va hayvonlarning chiroyli mo‘ynali terilari bilan bezatilgan edi.

Yerga qalin terilar to‘shalgan edi. Devorlar bo‘ylab esa yupqaroq terilar taxlab qo‘yilgan bo‘lib, aftidan, ular ko‘rpa vazifasini bajarardi. Diametri taxminan yetti metr bo‘lgan dumaloq xonaning o‘rtasida yarimshar shaklidagi o‘choq joylashgan, uning ichida kichik gulxan yonib turardi. O‘choq devorlari qalin bo‘lgani uchun chetlariga turli buyumlarni qo‘yish mumkin edi. Zarurat tug‘ilganda olov ustiga baliq yoki go‘sht osib qo‘yilardi. Tutun gumbazning eng yuqori qismidagi to‘rtta uchburchak teshik orqali chiqib ketardi. Bu teshiklar uzun arqonlar yordamida ochilib-yopilardi.

Lavw chiqish eshigiga yuzlanib, o‘choqdan taxminan bir metr narida, uzoqdagi devor yoniga o‘tirdi. Ikki qabila vakillari uning o‘ng tomoniga joylashdi, mezbonlar esa qolgan barcha joyni egallashdi. Lavwning ikki yonidagi joylar bo‘sh qoldi — aborigenlar notanish kishiga haddan tashqari yaqin o‘tirishga jur’at eta olishmadi.

Hamma joylashib o‘tirgach, bir muddat sukunat cho‘kdi. O‘n sakkiz juft ko‘z xotirjam va o‘ziga ishongan Lavwni indamay kuzatardi. U ham shoshilmay yig‘ilganlarni ko‘zdan kechirardi. Ayrim aborigenlarning ko‘zlari ko‘kargan, burunlari, lablari yoki peshonalari shishib ketgan edi. Ayniqsa, Katta Buqa qabilasidan bo‘lgan, aynan bitta nayza sopidan peshonasiga ikkita shish orttirgan semiz jangchi ajralib turardi. U vaziyatning muhimligi va bugun boshidan kechirgan barcha voqealardan biroz esankirab qolgan edi. Ko‘zlari katta-katta ochilib, hayratlangan bolaga o‘xshab qolgandi. Lavw unga bir muddat tikilib turdi-da, o‘zini tutolmay avval jilmaydi, keyin esa sekingina kulib yubordi. Aborigenlar ham birin-ketin semiz jangchiga qarab, kula boshlashdi. Ko‘p o‘tmay kulgi umumiy qahqahaga aylandi. Hamma bir-birini barmog‘i bilan ko‘rsatib, o‘z jarohatlarini namoyish qila boshladi: shishgan burunlar, ko‘karib yumilgan ko‘zlar, yorilgan lablar va tushib qolgan tishlar. Hatto Or ham quvnoq qahqaha otib, shishgan ko‘zi va yuzining yarmini kafti bilan berkitardi. Asta-sekin hamma kulib bo‘lib, tinchlandi.

— Jiddiyroq jarohatlar ham bormi? — deb so‘radi Lavw hamon jilmaygancha.

— Bizning qabilamizda bunday jarohatlar yo‘q, — deb birinchi bo‘lib javob berdi Or.

— Bizning jangchilarimiz jang qila oladi, — dedi uzun sochlilar boshlig‘i.

— Katta Buqa qabilasida faqat yengil jarohatlar bor, — deya jilmayib qo‘shimcha qildi shoman semiz jangchiga qarab qo‘yarkan.

So‘ng Or o‘z qabiladoshlariga Lavw bilan bo‘lgan jangning borishini qisqacha aytib berdi. Magnit zarbasi, yoki qabila boshlig‘i ataganidek, «shamol zarbasi» haqidagi voqea shomanni ayniqsa qiziqtirdi. U Lavw ularga ham shunday zarba berishni o‘rgata oladimi, deb so‘radi.

— Yo‘q, shoman. Buni o‘rganish uchun juda uzoq vaqt kerak. Hatto bizning xalqimizdagi barcha shomanlar ham «shamol zarbasi»ni o‘zlashtira olmagan, garchi ko‘p yillar davomida astoydil mashq qilishgan bo‘lsa ham, — deb javob berdi Lavw.

— Hurmatli Lavw kelgindilarni mag‘lub etishimiz uchun bizga himoya doiralari yasashni va kichik nayzalarni otishni ko‘rsatishga tayyor, — dedi Or.

— Qaysi kelgindilar haqida gapiryapsan, qabila boshlig‘i? — deb so‘radi shoman.

— Ular haqida mehmonlarimiz yaxshiroq aytib berishadi, — deb javob berdi Or va ularga ishora qildi.

— Uch kecha avval bizning oldimizga O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalaridan odamlar kelishdi. Ular qattiq qo‘rqib ketgan edi. Ularning aytishicha, quyosh baland ko‘tariladigan tomondan kelgan katta qabila qishloqlariga hujum qilib, ularni mag‘lub etgan. Bosqinchilar ularning yerlari va manzilgohlarini egallab olishgan. Omon qolishga muvaffaq bo‘lganlarning hammasi yordam so‘rab bizning oldimizga kelishdi, — dedi uzun sochlilar boshlig‘i past ovozda.

— Bizning jangchilarimiz va Uzun Sochlar qabilasining jangchilari yordamga otlanishdi, ammo ko‘p odamlarini yo‘qotib, hech narsaga erisha olmay qaytishdi. Keyin qishloqlarimiz yaqinida begonalarni payqab qoldik. Shunda yashirinishga qaror qilib, kuchlarimizni birlashtirish uchun Oq Suv qabilasi yerlariga ko‘chib o‘tdik. Mag‘lub bo‘lgan qabilalarning odamlari ham biz bilan birga, — deya qo‘shimcha qildi Katta Buqa qabilasining boshlig‘i.

— Ularni tez orada olib kelishadi, shunda hammamiz birgalikda ulardan so‘rab bilib olamiz, — dedi Lavw.

— Yaxshi, hurmatli Lavw. Hozir esa seni va qolganlarni taomlarimizdan tatib ko‘rib, kuch yig‘ib olishga taklif qilaman, — dedi shoman Vok va kimgadir bosh irg‘adi.

Shu zahoti palma barglariga o‘ralgan taomlarni olib kira boshlashdi. Ularni o‘choq chetlariga terib chiqishdi, so‘ng har bir kishiga kichik patnisga o‘xshash buyum — yassi tosh tarqatishdi. Aborigenlar uni xuddi kichkina stolchadek tizzalari ustiga qo‘yishardi. Lavw ham boshqalardan o‘rnak oldi: yashil tugunchani olib, palma bargini ochdi. Ichida pishirilgan baliq, meva bo‘laklari va go‘sht bor edi.

Hamma ishtaha bilan ovqatlanishga kirishdi, ayniqsa kelgindi qabilalarning vakillari. Ularning och ekanligi va bunday ziyofat ular uchun haqiqiy mo‘jizadek tuyulayotgani yaqqol sezilardi. Ular har bir suyakni yaxshilab kemirishar, keyin esa barmoqlarini yalashardi.

Lavw ham ishtaha bilan ovqatlanardi. Taom ancha yaxshi tayyorlangan edi. Agar u hozir Asterra, Armasta yoki osmondagi Arizna shahrida bo‘lganida, ovqatni eng yaqin restorandan keltirishgan deb o‘ylash ham mumkin edi. Baliq juda mazali, pishirilgan sabzavot va meva bo‘laklari esa shunchaki ertaknamo ta’mga ega edi.

Ikki yil ichida qishloq va qabilaning qanchalik o‘zgarib ketgani uni hayratga solardi. Film suratga olinayotgan paytda bu yerda hammasi boshqacha edi: manzilgohning shakli boshqa, vigvamlar kichikroq va sifatsizroq qurilgan, oilalarning alohida hovlilari bo‘lmagan, turar joylar esa duch kelgan joyga tartibsiz o‘rnatilgan edi. Bunday tosh patnislar ham, yarimshar shaklidagi o‘choqlar ham, deyarli mukammal tartib ham, boshqa ko‘plab narsalar ham mavjud emasdi.

Xo‘sh, bu ikki yil ichida nima sodir bo‘ldi? Balki barcha qabilalar birdaniga o‘zgargandir? Yo‘q, qo‘shnilar Oq Suv qabilasi ikki yil avval bo‘lgan darajada qolishgan edi. Tosh davri: yalangoyoq odamlar, tayoq va barglardan qurilgan turar joylar, to‘shak o‘rnidagi hayvon terilari. Shunga qaramay, bu yerda qandaydir boshqacha ruh — aynan shu qishloq, aynan shu qabilaning turmush tarzini o‘zgartirgan o‘ziga xos sivilizatsiya ruhi sezilardi. Bu qabila butun tizim bo‘ylab va uning tashqarisida ham mashhur bo‘lib ketgan edi. Millionlab odamlar ular haqidagi filmlarni tomosha qilishar, xayolan o‘z sevimlilariga maslahat berib, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishardi. Bu fikrlar yagona jamoaviy fikr shakliga birlashib, aborigenlar ongiga kirib borgan, ular esa odatiy turmush tarzini o‘zgartirgan yangiliklarni osonlik bilan, hatto mamnuniyat bilan qabul qilishgan edi.

Endi bu o‘zgarishlarning vositachisiga aylangan kishini — ongi yuborilgan fikr shakllarini qabul qilib, ularni tushungan sari hayotga tatbiq etgan insonni topish qolgan edi. Lavw o‘z tilida oddiy bir fikrni uzata boshladi. U fikrning tuzilishini o‘zgartirar, ammo ma’nosini saqlab qolardi: «Kim ko‘p yesa, ko‘p ovqat yeydi. Kim ko‘p ovqat yesa, hojatini chiqarishga ham uzoq vaqt sarflaydi». U bu fikrni ichida qayta-qayta takrorlar, ayni paytda yig‘ilganlarni sezdirmay kuzatardi.

Birdan aborigenlardan biri jilmaydi-da, ovqatini oxirigacha yemay, tosh patnisni tizzasidan olib, o‘choq chetiga qo‘ydi. Bu qabila zaxiralari saqlovchisi Pat edi — bo‘yi past, yoshi ulug», yuzida mehribon tabassum, ko‘zlarida esa aql-zakovat aks etib turgan kishi.

Lavw ham patnisini chetga qo‘yib, aborigenlar tiliga o‘tdi. Avval shoman, uning ortidan esa qabila boshlig‘i Or kulib yuborishdi va ular ham ovqatlarini chetga olishdi.

— Qornini liq to‘ldirgan jangchi allaqachon zaiflashgan bo‘ladi va hech kimga xavf tug‘dirmaydi, — dedi Or.

— U hojatini chiqarib o‘tirganida esa uni ilon chaqib oladi, — deya qo‘shimcha qildi Uzun Sochlar qabilasining shomani.

Har kim ongiga singdirilgan fikrni o‘zicha tushungan edi. Aborigenlar baravariga kulib yuborishdi va qo‘lidagi ovqatli patnisni hech qo‘yib yubora olmayotgan semiz jangchini hazillashib mazax qila boshlashdi. Yonida o‘tirgan qabiladoshi hazillashib uning taomini tortib olishga urindi, bu esa yana umumiy qahqahaga sabab bo‘ldi.

Lavw indamay jilmayar, vaqti-vaqti bilan saqlovchi Patga qarab qo‘yardi.

— Ayting-chi, qabila boshlig‘i Or, qabila saqlovchisi degani nima va u qanday ishlar bilan shug‘ullanadi? — deb so‘radi Lavw.

— Ey, hurmatli Lavw, saqlovchi Patning ishlari juda ko‘p. U qabilamizning zaxiralarini saqlaydi. Bundan tashqari, u juda aqlli va turli yangi narsalarni o‘ylab topadi, — deb javob berdi Or.

— Bu o‘choqni ham u yasaganmi? Men ilgari bunaqasini hech qayerda ko‘rmaganman.

— Ha, bu uning ishi. Saqlovchi Pat ko‘p tosh yig‘ib, ularni nam tuproq bilan suvoq qilib, bir-birining ustiga terib chiqqan, keyin esa atrofida katta gulxan yoqqan, — deb javob berdi shoman Vok.

Hammasi to‘g‘ri edi. Aynan saqlovchi Pat Oq Suv qabilasining ko‘rinmas do‘stlaridan kelayotgan fikr shakllarini qabul qilardi va, ehtimol, miyasida paydo bo‘layotgan g‘oyalarni o‘ziniki deb hisoblardi. Lavwning o‘zi ham film suratga olinayotgan paytda aborigenlarga bir necha bor xayolan maslahatlar yuborgan edi. Ammo o‘shanda hech kim bu fikrlarni ilg‘amagan va hayotga tatbiq etmagan edi.

Vigvamga ayollar kirib, tosh patnislarni yig‘ishtirib olib chiqib ketishdi. Ko‘p o‘tmay ular ikkita katta patnis bilan qaytishdi. Patnislarda yong‘oq po‘choqlaridan o‘yib yasalgan kosachalar turardi. Ularga issiq suyuqlik quyilgan, tubida esa quritilgan mevalar bor edi. Ayollar kosachalarni o‘choqning keng chetiga terib chiqib, indamay tashqariga chiqishdi.

— Hurmatli Lavw, sizlarning xalqingizda saqlovchilar yo‘qmi? — deb so‘radi shoman Vok.

— Bizning xalqimiz sizlarning qabilangizdan bir necha baravar katta. Shuning uchun bizda saqlovchining ishini bajaradigan odamlar ko‘p, — deb qisqacha javob berdi Lavw va darhol mavzuni o‘zgartirdi. — Qabilangizda oziq-ovqat zaxiralari bormi?

Or bilan shoman Vok uning nima demoqchi ekanini tushunmay, bir-birlariga qarab olishdi.

— Bor. Agar senga ovqat kerak bo‘lsa, bajonidil baham ko‘ramiz, — dedi Or.

— Yo‘q, qabila boshlig‘i, menga sizlarning ovqatingiz kerak emas.

Lavw ryukzagidan ikkita quruq oziq-ovqat payogini chiqarib, qadoqlarini ochdi va Oq Suv qabilasining boshlig‘i bilan shomaniga uzatdi.

— Bu bizning yo‘l uchun mo‘ljallangan ovqatimiz. Unchalik mazali emas, ammo ochlikni yaxshi bosadi, — deb tushuntirdi u.

So‘ng qolgan pirog bo‘lagini chiqarib, biroz isitish uchun o‘choq chetiga qo‘ydi. Aborigenlar quruq oziq-ovqat to‘plamlarini diqqat bilan ko‘zdan kechirishdi, keyin har bir bo‘lmachadagi yegulikdan oz-ozdan ehtiyotkorlik bilan tatib ko‘ra boshlashdi va qadoqlarni navbat bilan boshqalarga uzatishdi. Ichidagi yog‘och qoshiq esa ishlatilmay qoldi: ular odatdagidek qo‘llari bilan ovqatlanishardi. Yuz ifodalaridan bunday taom ularga unchalik yoqmagani bilinib turardi. Lavwning o‘zi ham bu ovqatni yoqtirmas, faqat odatdagidek ovqatlanishga mutlaqo vaqt qolmagan paytlardagina undan foydalanardi. Barcha aborigenlar notanish kishining taomidan tatib ko‘rib, quruq oziq-ovqat to‘plamlari semiz jangchining qo‘liga yetib kelgach, u bu ovqatni ham ishtaha bilan paqqos tushira boshladi. Hatto oxirgi donasigacha yeb tugatdi. Qabiladoshlari yana uning ustidan hazillashib kulishdi.

Lavw pirogni o‘choqdan oldi, pichoq bilan qadoqning yuqori qismini kesib tashladi, pirogning chorak qismini o‘n to‘qqiz bo‘lakka bo‘ldi va o‘zi namuna ko‘rsatib, bir bo‘lakni olib og‘ziga soldi. Keyin qadoq davra bo‘ylab uzatila boshladi. Har kim faqat bittadan bo‘lak olardi. Pirog hammaga yoqdi. Aborigenlar meva va rezavorlar qo‘shilgan shirin asalli taomni tatib ko‘rib, mamnunlik bilan bosh irg‘ashardi.

— Menga sizlarning ovqatingiz kerak emas, chunki bugun quyosh botgach, sizlarni tark etib, o‘z xalqim oldiga qaytaman, — deb davom etdi Lavw.

Aborigenlar dovdirab bir-birlariga qarashdi.

— Ey, hurmatli Lavw, agar seni biror narsa bilan xafa qilgan bo‘lsak, uzrimizni qabul qil. Biz seni yonimizda qolib, kelgindilarni qanday yengishni va yangi qurollar yasashni bizga o‘rgatadi, deb o‘ylagan edik, — dedi Or.

— Afsuski, qabila boshlig‘i, vaqtim juda oz. Men shomanning shogirdiman. Agar oxirgi darsga ulgurmasam, yana uzoq vaqt shoman bo‘la olmayman, — deb javob berdi Lavw.

U rost gapirayotgan edi. Ikki kundan keyin uning ta’limi yakunlanardi. Shaxsan uning o‘zi uchun deyarli hech narsa o‘zgarmasdi: u akademiyada ishlashda davom etardi, faqat endi yangi maqomda.

— Men jangchilaringizga qanday qilib yaxshiroq jang qilishni va qurol yasashni ko‘rsataman. Bunga vaqtimiz yetadi. Keyin esa qorong‘i tushishi bilanoq darhol ketaman, — deya qo‘shimcha qildi Lavw.

— Ammo tunda yo‘l yurish xavfli. Yo‘l ko‘rinmaydi, ko‘plab yirtqichlar esa ovga chiqadi, — deb ogohlantirdi shoman Vok.

— Men qorong‘ida ko‘ra olaman va yo‘limni yoritib yurishim mumkin.

Fonar, tungi ko‘rish ko‘zoynagi va qo‘rquv nurlatkichlarining qanday ishlashini tushuntirib o‘tirmaslik uchun Lavw ko‘zlarni nur sochdirish usulidan foydalandi. Bu ko‘nikmani u hali bolaligida, ko‘rish apparatini rivojlantirish jarayonida o‘zlashtirgan edi. Uning ko‘zlari mayin, och moviy nur bilan porlay boshladi.

Aborigenlar qattiq hayratga tushishdi, ammo ko‘rinishidan, ular Lavwni g‘ayritabiiy qobiliyatlarga ega sehrgar sifatida allaqachon tan olishgan edi. Shu bois ularning hayrati faqat qoyil qolgan nigohlar bilan cheklandi.

— Hurmatli Lavw, sen nafaqat buyuk jangchi, balki buyuk sehrgar ham ekansan. Biz senga ishonamiz, — dedi Or ruhlanib, qo‘lini ko‘ksiga qo‘yarkan.

— Biz senga yo‘l uchun ovqat beramiz, — dedi shoman Vok.

— Rahmat, ammo menga ovqat kerak emas. Men zaxiralaringiz haqida o‘zim uchun so‘ramadim. Yaxshisi, ularni Uzun Sochlar va Katta Buqa qabilalari bilan baham ko‘ringlar. Ular o‘z yerlarini tark etishga majbur bo‘lishdi va hozir hamma narsaga, ayniqsa oziq-ovqatga muhtoj, — deb tushuntirdi Lavw.

Shoman Vok saqlovchi Patga past ovozda nimadir dedi. Pat o‘rnidan turib, tashqariga chiqdi. Ko‘p o‘tmay u bir dasta palma barglari bilan qaytib keldi va ta’zim qilib, ularni Lavwga uzatdi.

— Bizda bor narsaning hammasi shu, — dedi u.

Lavw barglarni diqqat bilan ko‘zdan kechira boshladi. Ularga o‘tkir buyum yordamida turli belgilar tushirilgan edi: shakllar, ramzlar, tayoqchalar, bitta qo‘l, ikkita qo‘l — ibtidoiy hisoblash tizimiga o‘xshash bir narsa. Bir bargda nayza sopi tasvirlanib, yonida uning soni ko‘rsatilgan edi. Boshqasida esa tayyor nayzalar tasvirlangan. Teri, xom baliq, quritilgan baliq, mevalar va boshqa ko‘plab zaxiralarni bildiruvchi belgilar tushirilgan barglar ham bor edi.

— Qishloqlaringizdan nimalarni olib chiqdingizlar? — deb so‘radi Lavw o‘z yerlarini tark etgan qabilalar vakillaridan.

— Vigvamlardan boshqa hamma narsani: qurollarimizni, terilarni va ikki kunga yetadigan ovqatni, — deb javob berdi uzun sochlilar boshlig‘i.

— Biz ham hamma narsamizni olib chiqdik, faqat ovqatimiz bir kunga yetadigan miqdorda qoldi, — dedi Katta Buqa qabilasining shomani.

Lavw Orga qaradi, bir necha soniya jim turdi-da, so‘radi:

— Sizlar ittifoq tuzishga tayyormisizlar yoki har biringiz o‘z holingizcha qolmoqchimisiz?

— Axir biz do‘stlik haqida allaqachon kelishib olganmiz-ku, hurmatli Lavw, — deb javob berdi shoman Vok.

Boshqa qabilalarning vakillari ham uning so‘zlarini tasdiqlab bosh irg‘ashdi.

— Qabilalar ittifoqi do‘stlik shartnomasidan ancha keng tushuncha. Sizlar besh qismdan iborat bitta katta qabilaga aylanasizlar, ammo o‘z qishloqlaringizda yashashda davom etasizlar. Har bir qabilaning o‘z boshlig‘i qoladi, biroq ulardan biri bosh boshliq bo‘lib, hammaga rahbarlik qiladi. Sizlar bir-biringizga yordam berasizlar, dushmanlarga qarshi birgalikda jang qilasizlar va bayramlarni ham birga nishonlaysizlar. Agar bu yerlarni tark etib, yangi makon izlashga to‘g‘ri kelsa, buni ham birgalikda amalga oshirish osonroq bo‘ladi. Sizlar bosh boshliqni tanlab, qabila boshliqlari, shomanlar, birinchi jangchilar, oqsoqollar va saqlovchilardan iborat kengash doirasini tuzishingiz kerak. Bu doirada barcha besh qabilaning vakillari muhim masalalarni muhokama qilib, umumiy qarorlar qabul qilishadi — xuddi bugun biz qilganimizdek, — dedi Lavw.

— Ammo qabilalar bor-yo‘g‘i uchta-ku, hurmatli Lavw. Qolgan ikkitasi endi yo‘q, — deb e’tiroz bildirdi uzun sochlilar boshlig‘i.

— O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalarida hech bo‘lmaganda bittadan erkak tirik qolganmi?

— Ha, qolgan, — deb javob berdi qabila boshlig‘i uning nima demoqchi ekanini tushunmay.

— Agar qabilada hech bo‘lmaganda bitta erkak bo‘lsa, demak, u qabila hali tirik, — dedi Lavw qat’iy ishonch bilan.

Bu so‘zlar aborigenlarga juda yoqdi. Ular qabilalar soni hamon beshta ekaniga rozi bo‘lishdi va ittifoq tuzish, bosh boshliqni saylash hamda qabilalar kengashini tashkil etishga qaror qilishdi.

Bu vaqtga kelib ovqatlanish ham yakunlangan edi. Hamma issiq ichimligini ichib tugatdi va kosachalar tubidagi mevalarni yeb bo‘ldi. Vigvamdan chiqishdan oldin Lavw Oq Suv qabilasi vakillariga murojaat qildi:

— Men sizlarga zaxiralaringizning uchdan bir qismini ittifoqchi qabilalarga berishni va Oq Suv odamlaridan o‘zlarida ortiqcha bo‘lgan narsalarning bir qismini olib kelishni so‘rashni maslahat berardim. Ertaga hammasini soy oldidagi ochiq maydonga yig‘ishsin, saqlovchi Pat esa zaxiralarni taqsimlasin. Har bir qabilada o‘n kunga yetadigan oziq-ovqat zaxirasi bo‘lishi kerak. Kimga qancha berishni saqlovchining o‘zi hal qilsin. U dono inson va beshala qabilaga ham xizmat qila oladi.

Yig‘ilganlarning barchasi uning taklifiga rozi bo‘ldi. Shundan so‘ng ular vigvamdan chiqishdi. Qabila boshliqlari va shomanlar topshiriqlar berayotgan paytda Lavw oqsoqol va saqlovchi Pat hamrohligida kichik halqani ko‘zdan kechirishga yo‘l oldi.

Ular asosiy vigvam atrofida soat mili yo‘nalishi bo‘ylab yurishdi. Birinchi bo‘lib shoman Vokning hovlisi joylashgan edi. U uchta vigvamdan iborat bo‘lib, bittasi shoman qabiladoshlarini qabul qiladigan ish joyi vazifasini bajarardi, qolgan ikkitasi esa uning oilasi uchun mo‘ljallangan edi. Keyingi hovlilar oqsoqol va saqlovchiga tegishli edi. Undan keyin turli kattalikdagi o‘n ikkita vigvam joylashgan keng hudud boshlanardi. Har bir vigvamga ozoda so‘qmoqlar olib borardi. Bu qabilaning omborxonasi edi. Beshinchi hovli zaxiralarni qo‘riqlaydigan va doimo shu yerda bo‘ladigan jangchiga tegishli edi. Uning ortidan qabila boshlig‘iga hamisha hamrohlik qiladigan birinchi jangchining hovlisi joylashgan edi. Halqani Orning o‘z hovlisi yakunlardi: shomannikidek uchta vigvamdan iborat bu hovli halqaning chetida, yo‘l va maydon yonida joylashgan edi.

Bu yerda hamma narsa puxta o‘ylangan va tartib bilan tashkil etilgan edi. Lavw aborigenlarni mehnatsevarligi hamda yoshi ulug‘larga va o‘z sardorlariga ko‘rsatadigan hurmati uchun yana bir bor ichida maqtadi. Barcha topshiriqlar tez va paysalga solinmasdan bajarilardi.

Qabila boshlig‘ining hovlisi yonidan o‘tib, Lavw maydonga chiqdi. Ikkita gulxan yonida mashg‘ulot boshlanishini kutayotgan jangchilar o‘tirishardi. Maydonning qarama-qarshi chekkasida bir guruh aborigenlar turar, ularning yonida qabila boshliqlari va shomanlar o‘zaro suhbatlashishardi. Ochiq maydonning o‘rtasiga hayvon terilari yoyilib, katta doira hosil qilingan edi. Doiraning markazida gulxan uchun teri to‘shalmagan joy qoldirilgandi.

— Hurmatli Lavw, mana bular O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalarining yangi boshliqlari, — dedi Or Lavw yaqinlashganda. — Ana ular esa bu qabilalardan omon qolganlar.

U maydon chetida turgan aborigenlar guruhini ko‘rsatdi. Yangi saylangan boshliqlar bosh egib, qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yishdi. O‘rmon Bug‘usi qabilasiga yoshi ulug» bir chol boshliq bo‘lgan, O‘tkir Tosh qabilasiga esa o‘rta yoshli, bo‘yi pastroq erkak rahbarlik qilardi. Aborigenlarning o‘zlari sarosimaga tushgan va qo‘rqib ketgan ko‘rinardi. Ular nima bo‘layotganini zo‘rg‘a tushunishar, nigohlarini goh Lavwga, goh boshqa qabilalarning boshliqlariga, so‘ng o‘z qabiladoshlariga qaratishardi. Lavw qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib, ular bilan salomlashdi.

— Qabilalaringiz bilan nima sodir bo‘lganini aytib berishingiz kerak, — dedi u.

— Xo‘p, hurmatli zot, — deb rozi bo‘ldi chol.

— Qabila boshlig‘i Or, hamma doiradan joy olsin, — dedi Lavw Orga murojaat qilib.

Hamma terilar ustiga o‘tirib olgach, kim qaysi qabilaga mansubligi aniq ko‘rindi. O‘rmon Bug‘usi qabilasining boshlig‘i bo‘lgan cholning ortida o‘n kishi o‘tirardi: keksa ayol, o‘rta yoshli ayol, yaralangan o‘spirin yigit, yosh qiz, turli yoshdagi to‘rtta qizcha va sakkiz yoshlardagi ikki o‘g‘il bola. Yaqindagina ko‘p sonli bo‘lgan qabiladan bor-yo‘g‘i shular qolgan edi.

O«tkir Tosh qabilasidan esa bundan ham kam odam omon qolgan edi. Ularning boshlig‘i ortida chaqaloq ko‘targan ayol, keksa erkak, keksa ayol, ikkita kichkina qizcha va o‘n yoshlardagi o‘g‘il bola o‘tirardi. Boshliq bilan birga jami sakkiz kishi.

Qolgan qabilalar ham xuddi shu tartibda joylashishdi: oldinda qabila boshlig‘i, uning ortida birinchi jangchi va shoman, keyin esa qolganlar o‘z mavqelariga qarab o‘tirishardi. Oq Suv qabilasidan doirada o‘n olti kishi, boshqa ikki qabiladan esa sakkiztadan odam bor edi.

Lavw o‘z joyiga borib, Or bilan uzun sochlilar boshlig‘i orasiga, O‘rmon Bug‘usi qabilasining boshlig‘i ro‘parasiga o‘tirdi. Endi doira oltita teng qismga bo‘lingan edi, faqat Lavwning ortida hech kim o‘tirmasdi.

— Yerlaridan ayrilgan qabilalar, biz sizlarga hamdardmiz. Ammo boshqa yerlarni yana topish mumkin. Odamlaridan ayrilganlar, sizlarga ham hamdardmiz. Biroq qabilada hech bo‘lmaganda bitta erkak qolsa, u yashashda davom etadi. Agar shu yerda hozir bo‘lgan qabilalardan biriga qo‘shilib, uning bir qismiga aylanishni istasangiz, bu sizlarning huquqingiz. Faqat qaroringizni yaxshilab o‘ylab ko‘ringlar. Menimcha, qabila boshliqlari bunga qarshi bo‘lishmaydi, — dedi Lavw va sardorlarga savol nazari bilan qaradi.

Uchala boshliq ham rozilik belgisi sifatida qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib, hurmat bilan bosh irg‘ashdi.

— Bu qarorni keyinroq qabul qilishingiz mumkin, hozir emas. Hozir esa biz sizlarni tinglamoqchimiz. Begonalar qabilalaringizga hujum qilganida nimalar sodir bo‘lganini va nimalarni ko‘rganingizni batafsil aytib beringlar. O‘rmon Bug‘usi qabilasidan boshlaymiz, — dedi Lavw va ularning boshlig‘iga qaradi.

— Uch kun avval yerlarimizga katta bir qabilaning jangchilari yaqinlashdi. Ikki qabilamizning jasur jangchilari boshliqlarimiz yetakchiligida ularning qarshisiga chiqishdi. Jang bo‘ldi, ammo u haqida hech narsa bilmaymiz. Ertasi kuni ertalab O‘tkir Tosh qabilasidan odamlar kelib, ularning qishlog‘ini begonalar bosib olganini aytishdi. Bizning jangchilarimizdan birortasi ham qaytmadi. Nima qilishni maslahatlashib turganimizda, begonalar bizning qishlog‘imizga ham hujum qilishdi. Erkaklarimiz ularga qarshilik ko‘rsatishga urinishdi, ammo hech narsa chiqarmadi. Ular bizni uch tomondan o‘rab olib, tezda mag‘lub etishdi. Odamlarni tutib, qo‘llarini bog‘lashar va guruhlarga ajratib to‘plashardi: qariyalarni alohida, ayollarni alohida, bolalarni alohida. Yura olmaydiganlarni esa o‘ldirishardi. Mening ortimda o‘tirganlarning hammasi qishloqning uzoq chekkasida yashardi. Begonalar u yerga eng oxirida yetib kelishdi, shuning uchun biz qochib, o‘rmonda yashirinishga ulgurdik. Ertasi kuni ertalab do‘stlarimiz tomon yo‘l oldik va yo‘lda O‘tkir Tosh qabilasining odamlarini uchratdik. Birgalikda Uzun Sochlar qabilasi oldiga bordik. Endi esa shu yerdamiz, — deb qayg‘u bilan hikoya qildi chol.

— O‘tkir Tosh qabilasining boshlig‘idan ularda hammasi qanday sodir bo‘lganini aytib berishini so‘rayman, — dedi Or.

— Biz ham qishloq chekkasida yashardik. Jangchilarimiz urushga ketganidan keyin yaralangan bir jangchi yugurib kelib, hammaga qochib, yashirinishni buyurib qichqirdi. Biz qishloqni darhol tark etmadik — faqat begonalarni ko‘rganimizdan keyingina ketdik. Ular ikki tomondan kelib, odamlarni o‘ldira boshlashdi. Biz qochib, yashirindik, ertalab esa do‘stlarimiz tomon yo‘l oldik. Yo‘lda O‘rmon Bug‘usi qabilasining odamlarini uchratdik. Birgalikda Uzun Sochlar qabilasiga bordik, bugun esa shu yerga kelib qoldik, — deb hikoya qildi qabila boshlig‘i.

Lavw uzoqlarga tikilgancha o‘yga toldi. Bir narsa aniq edi: bular oddiy aborigenlar emasdi. Ular boshqacha fikrlashar va boshqacha jang qilishardi. Ulardan birortasi bilan ong orqali aloqa o‘rnatishga urinishlari hech qanday natija bermadi — ularning ongi go‘yo muz bo‘lagidek edi.

— Sizlardan birortangiz begonalar asir olgan odamlar bilan nima qilishganini ko‘rganmisiz? — deb so‘radi Lavw.

Aborigenlar indamay bir-birlariga qarab olishdi. Birdan O‘rmon Bug‘usi qabilasidan bo‘lgan yosh qizning past ovozi eshitildi. U yonida o‘tirgan yigitga nimadir derdi. Yigit uning gaplarini tinglab, sekingina dedi:

— Men ko‘rganman.

— Yaqinroq kel, yigit, va aytib ber, — dedi Or cholning yonidagi joyni ko‘rsatib.

Yigit qizning yordamida o‘rnidan turdi va unga suyanib, ko‘rsatilgan joyga zo‘rg‘a yetib bordi. O‘ng qo‘lini chap qo‘li bilan tutib turardi. Qiz yosh va chiroyli, qaddi-qomati kelishgan edi, ammo yuzi qurum va chang bilan qoplangan edi. Aftidan, u qishloqdan qochganidan beri yuzini yuvmagan va shu vaqt davomida yigitga g‘amxo‘rlik qilgan edi.

— Senga nima bo‘lgan, jangchi? Yaralanganmisan? — deb so‘radi Lavw.

— Hurmatli Lavw, uning qo‘li singan, — deb yigitning o‘rniga javob berdi uzun sochlilar boshlig‘i, go‘yo hukm o‘qiyotgandek ohangda.

— Men Lavwman, shomanning shogirdiman. Singan qo‘llarni qanday davolashni bilaman. Senga yordamim kerakmi? — deb so‘radi Lavw yigitning erkin tanlash huquqini hurmat qilib.

— Ha! — deb qichqirdi qiz.

— Menga vaqtingni sarflama. Begonalarni mag‘lub etish mening hayotimdan muhimroq, — deb javob berdi yigit o‘z taqdiriga allaqachon tan bergan odamning ovozida.

— Bu ko‘p vaqt olmaydi, — dedi Lavw.

— Unda yordamingni qabul qilishga roziman, hurmatli Lavw.

Lavw o‘rnidan turib, yigitning yoniga bordi, shishgan qo‘lini ehtiyotkorlik bilan paypaslab ko‘rdi va o‘z joyiga qaytdi.

— Menga yarim qo‘l uzunligidagi tayoqlar va uzun, ingichka arqon kerak, — dedi u saqlovchi Patga murojaat qilib.

Pat darhol tashqariga chiqdi. Uzoqqa borishiga hojat qolmadi: jangchilar allaqachon bir uyum bambuk, tayoq va arqon tashib kelishgan edi. Pat kerakli narsalarni olib, Lavwning oldiga qo‘ydi.

— Men tayyorgarlik ko‘rayotganimda, sen nimalarni ko‘rganingni aytib ber, — deb so‘radi Lavw.

— Begonalar qishlog‘imizga hujum qilganida, men do‘stim bilan birga ularga qarshi jang qilishga urindim. Ular juda ko‘p edi. Biri qo‘limga to‘qmoq bilan urdi, shundan keyin qo‘lim bo‘shashib qoldi. Do‘stimning boshiga urishdi va u yiqildi. Begonalarning jangchilari uning yoniga yugurib kelib, uni ushlab turishdi. Shunda ularning bosh jangchisi do‘stimning qornini yorib, go‘shtidan bo‘laklar kesib olib yeyishni boshladi. Keyin go‘shtni o‘z jangchilariga ham berdi, ular ham yeyishdi. Men juda qo‘rqib ketdim va begonalar shu ish bilan band bo‘lib turganida o‘rmonga qochdim, — deb hikoya qildi yigit dahshatli voqeani boshidan kechirgan odamning ovozida.

Aborigenlar eshitganlariga ishona olmay, shovqin ko‘tarishdi. Lavw esa shu paytda tayoqlarni kerakli uzunlikda kesdi, ularning ikki joyidan arqon uchun ariqchalar o‘ydi va sakkizta tayoqni bir-biriga bog‘lab, kalta arqon narvonga o‘xshash moslama yasadi. Tayoqlardan biriga o‘ttizta kertik qo‘ydi. So‘ng yaradorning yoniga borib, tishlab turishi uchun og‘ziga kalta tayoq tutqazdi.

— Uni mahkam ushlab turinglar, — dedi u qiz bilan cholga.

Qiz yigitni orqasidan quchoqlab oldi, chol esa uning chap qo‘lidan mahkam tutdi. Lavw singan qo‘lini ushlab, suyakni to‘g‘riladi va qo‘lini o‘zi yasagan taxtakach bilan o‘rab, arqonlar yordamida mahkam bog‘ladi. Keyin yigitning bo‘yniga osma bog‘ich tashlab, uzunligini mosladi va qimirlamaydigan qilib mahkamlangan qo‘lini unga osib qo‘ydi.

— Mana bu kertiklarni ko‘ryapsizlarmi? Har kuni quyosh botganda ularning bittasi yoniga yana bittadan kertik qo‘yinglar. Har bir kertikning jufti paydo bo‘lgach, taxtakachni yechinglar. Qo‘l bitib ketgan bo‘ladi. Ungacha qo‘lni qimirlatish ham, u bilan biror ish qilish ham mumkin emas, aks holda hammasini boshidan boshlashga to‘g‘ri keladi. O‘z erkagingga qarab tur va uning qo‘lini bezovta qilishiga yo‘l qo‘yma, — dedi Lavw qizga murojaat qilib.

— U mening amakivachcham. Otalarimiz aka-uka bo‘lishgan. Men unga qarab turaman va yordam beraman, — dedi qiz Lavwning ko‘zlariga mehr bilan boqib.

Lavw bosh irg‘adi, pichog‘ini qiniga soldi va o‘z joyiga qaytdi.

— Hurmatli Lavw, endi yigit sog‘aydimi? — deb so‘radi Vok.

— Hali yo‘q. Men suyakni to‘g‘rilab, qimirlamaydigan qilib mahkamladim. U yosh va baquvvat, shuning uchun endi tanasi o‘zini o‘zi davolaydi. Buning uchun vaqt va osoyishtalik kerak, — deb javob berdi Lavw.

Birdan aborigenlar Lavwga qarab jilmayishni boshlashdi, Or esa unga qahrli nigoh tashladi. Lavw qutqarib qolgan bolalar kelib, uning ortiga o‘tirib olishgan edi. U ham jilmaydi. Kichkina qizcha uning yoniga kelib, tizzasiga o‘tirdi. Lavw hammasi joyida ekanini bildirish uchun qabila boshlig‘iga bosh irg‘adi, qizchani quchoqlab, yelkasiga o‘tqazdi. Qabila boshlig‘ining nabirasi Lavwning boshini quchoqlagancha uning yelkasida mag‘rur o‘tirardi.

— Qabila boshlig‘i Or, O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalarining odamlarini qishlog‘ingizga qabul qila olasizmi? — deb so‘radi Lavw.

— Biz ularga boshpana berishga tayyormiz, — dedi qabila boshlig‘i salobat bilan va viqor ila bosh egdi.

— Soyning narigi qirg‘og‘idagi yer hali bo‘sh. U yerda ikkita hovli barpo etinglar va ularning orasidan katta yo‘lga olib chiqadigan so‘qmoq o‘tkazinglar. Har bir hovliga ikkitadan turar joy vigvami va bittadan qabila vigvami quringlar. Ularni barcha zarur narsalar bilan ta’minlanglar. Bu ish sizlar uchun o‘z yerlaridan ayrilgan qabilalarga qaraganda ancha oson bo‘ladi.

— Ha, hurmatli Lavw, sen haqsan. Biz ularni qabul qilamiz va barcha kerakli narsalarni beramiz, — dedi qabila boshlig‘i.

Yangi saylangan ikkala boshliq ham minnatdorchilik belgisi sifatida bosh egib, qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yishdi.

— Endi kelgindilar haqida gaplashamiz. Ular odamxo‘r ham bo‘lib chiqishdi. Ilgari shunday qabilalarga duch kelganmisizlar?

— Yo‘q, biz bunday qabilalar haqida hech qachon eshitmaganmiz, — deb javob berdi shoman Vok.

— Sen-chi, Lavw, shunday qabilalarni uchratganmisan? — deb so‘radi Or.

— Yo‘q, qabila boshlig‘i, ammo ular haqida eshitganman. Ular uchun boshqa qabilalarning odamlari shunchaki oziq-ovqat, xolos. Agar odamxo‘rlar sizlardan kuchliroq bo‘lsa, hech qachon sizlar bilan bir doirada o‘tirishmaydi, chunki o‘zlarini sizlardan ustun deb bilishadi. Ular odamlarni xuddi sizlar hayvonlar va qushlarni o‘ldirganingizdek o‘ldirishadi — shunchaki bu ularga kerak bo‘lgani va yoqqani uchun, — dedi Lavw.

Aborigenlar baland ovozda norozilik bildira boshlashdi. Ayrimlari ko‘rinmas dushmanga mushtlarini, hatto boltalarini o‘qtalib tahdid qilishardi. Qovog‘i solingan Or qo‘lini ko‘tarib, hammani tinchlanishga chaqirdi.

— Hurmatli Lavw, demak, bizda faqat bitta yo‘l qolibdi — urush. Biz begonalarni mag‘lub etib, ularni tog‘lar ortiga haydab chiqarishimiz kerak, — dedi u qat’iyat bilan.

Aborigenlar qabila boshlig‘ining so‘zlarini hayqiriqlar va jangga chorlovlar bilan qarshi olishdi.

— Bu sizlarning yeringiz va sizlarning qabilalaringiz. Shuning uchun qanday yashash va nima qilishni faqat o‘zlaringiz hal qilasizlar. Men faqat maslahat berishim va sizlarning o‘rningizda bo‘lganimda qanday yo‘l tutishimni aytib berishim mumkin. Ammo avval uchta ehtimoliy yo‘lni ko‘rib chiqishni taklif qilaman. Saqlovchi Patdan aytganlarimni yozib borishini so‘rayman.

Birinchi yo‘l — sizlar tanlamoqchi bo‘lgan yo‘l. Qalqonlar, kamon va o‘qlar yasab, kuchlaringizni to‘plaganingizdan keyin begonalar ustiga urushga borasizlar. Balki bitta qishloqni ozod qilishga muvaffaq bo‘larsizlar, ammo bunda ko‘plab jangchilaringizdan ayrilasizlar. Ikkinchi qishloqni esa, ehtimol, ozod qila olmaysizlar. Ular juda ko‘p, sizlar esa juda ozsizlar. Agar mag‘lub bo‘lsangiz, ayollaringiz va bolalaringiz himoyasiz qoladi, — dedi Lavw.

— Ey, buyuk jangchi Lavw, sen qishloqlarni birma-bir ozod qilishimizga to‘g‘ri kelishini aytding. Ammo biz begonalarning faqat bitta qo‘shinini ko‘rdik. Ular avval bir qishloqqa, keyin boshqasiga hujum qilishdi. Agar ularni mag‘lub etsak, ikkala qishloq ham ozod bo‘ladi, — dedi shu paytgacha jim o‘tirgan Katta Buqa qabilasining boshlig‘i.

— Yo‘q, qabila boshlig‘i, unday emas. Begonalar sizlar o‘ylagandan ancha ko‘p. Ular bo‘linib ketishgan. Bir katta qo‘shin avval ikkala qabilaning jangchilarini tor-mor etdi, keyin esa birinchi qishloqqa ikki tomondan hujum qildi. Juda ozchilik qutulib qolishga muvaffaq bo‘lgan va ular hozir qarshimizda o‘tirishibdi. Ikkinchi qo‘shin O‘rmon Bug‘usi qabilasining qishlog‘i tomon yo‘l olgan, ammo qorong‘i tushguncha yetib borolmay, yo‘lda tunab qolgan. Ertalab esa kuchga to‘lgan va dam olgan holda himoyasiz qolgan ikkinchi qishloqni osongina egallab olishgan, — deb tushuntirdi Lavw.

— O‘rmon Bug‘usi qabilasining qishlog‘iga avval O‘tkir Tosh qishlog‘ini bosib olgan o‘sha begonalar kelgan bo‘lsa-chi? — deb so‘radi Or.

— Yo‘q. Ular egallab olgan qishloqni darhol tark eta olishmasdi. Asirlar va o‘ljani qo‘riqlashlari, shuningdek, dam olishlari kerak edi. Ehtimol, ular g‘alabani nishonlashgan, ertasi kuni esa qo‘lga kiritgan o‘ljalari bilan o‘z uylariga qaytishgan, — deb javob berdi Lavw.

— Agar birlashgan ikkita qabila ularning hatto bitta qo‘shinini ham yenga olmagan bo‘lsa, ikkita qo‘shin bilan kurashishimiz qiyin bo‘ladi. Axir O‘rmon Bug‘usi beshta qabila orasida eng kattasi edi, — dedi Or.

— Ha, qabila boshlig‘i. Ochiq maydonda ularni mag‘lub etib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, begonalarning boshqa jangchilari ham borligi aniq. Bu ikkita qo‘shin ularning kuchlarining faqat bir qismi, qolganlari esa o‘z qabilalarini qo‘riqlash uchun qolishgan, — dedi Lavw.

Davra ustiga sukunat cho‘kdi. Aborigenlar eshitganlarini anglashga urinardi.

— Birinchi yo‘l eng xavflisi. U qabilalaringizning butunlay qirib tashlanishiga olib kelishi mumkin. Ikkinchi yo‘l — doimo ko‘chib yurish va yangi yerlar izlash. Ammo u yerlarda ham sizlarni ta’qib qilishadi va ertami-kechmi baribir jangga kirishishga to‘g‘ri keladi, — deb davom etdi Lavw.

— Biz jangdan ham, o‘limdan ham qo‘rqmaymiz. Zarur bo‘lsa, hammamiz birdek yerimiz va odamlarimiz uchun jonimizni fido qilamiz, — dedi Or ishonch bilan.

— Bilaman, qabila boshlig‘i, sizlar o‘limdan qo‘rqmaysizlar va jangda halok bo‘lish jangchi uchun eng sharafli qismat hisoblanadi. Ammo sizlar halok bo‘lsangiz, bolalaringiz, ayollaringiz va qariyalaringizga kim g‘amxo‘rlik qiladi? Odamxo‘rlar ularga nimalar qilishini tasavvur etishning o‘zi dahshatli. Farzandlaring xavfsiz ekanini bilganingda, mag‘rur jangchi bo‘lib qolish va qahramonlarcha halok bo‘lishni orzu qilish mumkin. Ammo qabilalarning mavjudligi xavf ostida qolganida, ular qanday bo‘lmasin omon qolishini ta’minlash kerak, — dedi Lavw yelkasida o‘tirgan qizchani va boshqa bolalarni ko‘rsatib.

— Sening farzandlaring bormi, hurmatli Lavw? — deb past ovozda so‘radi Or.

— Yo‘q, qabila boshlig‘i. Men hali shomanning shogirdiman. Shoman bo‘lganimdan keyin uylanishim va ko‘p farzandli bo‘lishim mumkin. Otam allaqachon menga kelin izlayapti, — deb jilmayib javob berdi Lavw otasi bilan bo‘lgan suhbatni va u taklif qilgan kelin nomzodlarini eslab.

— Otang jangchimi yoki shoman?

— Oddiy dehqon. U o‘simliklar, mevalar va daraxtlar yetishtiradi.

— Nega sen ham unga o‘xshamading?

— Har narsaning o‘z vaqti bor. Balki bir kun kelib men ham shunday bo‘larman. Hozircha esa xalqimga qo‘limdan kelganicha ko‘proq foyda keltirishim kerak, — deb javob berdi Lavw.

Or boshini egib, oldidagi teriga tikilib qoldi. Bir necha soniyadan so‘ng u yana qat’iyat bilan boshini ko‘tardi.

— Xo‘sh, bizga qanday maslahat berasan, hurmatli Lavw?

— Agar men sizlarning o‘rningizda bo‘lganimda, uchinchi yo‘lni tanlab, begonalar qanday yo‘l tutgan bo‘lsa, xuddi shunday qilardim, — dedi Lavw hammani hayratga solib va darhol izohladi: — Men qabilalaringizga bu yerlarni tark etib, yangi yerlar topishni maslahat berardim.

— Seningcha, begonalar farzandlarini qutqarish uchun o‘z yerlarini tark etishganmi?

— Ha, qabila boshlig‘i. Men bunga ishonchim komil. Men ular kelgan yerlarni ko‘rganman: boy o‘rmonlar, baliqqa to‘la daryolar va ko‘llar. Ular o‘sha yerlardan o‘zlarini qutqarish uchun ketishgan. Aftidan, kuchliroq qabila yoki qabilalar ittifoqi ularni haydab chiqargan.

— Ammo biz qayerga boramiz? Hamma joyda odamlar, hamma yerlar birovniki, — deb so‘radi Or.

— Hamma yerlar ham egallanmagan, qabila boshlig‘i. Agar katta daryodan o‘tib, quyosh hech qachon baland ko‘tarilmaydigan tomonga uzoq yursangizlar, yaxshi va bo‘sh yerlarni topasizlar. Qanchalik uzoqqa borsangizlar, shunchalik sovuqroq bo‘ladi. Yomg‘ir mavsumida u yerda osmondan sovuq oq momiqqa aylangan suv tomchilari yog‘adi. Bu momiq yerni qoplaydi va atrofdagi hamma narsa oppoq tusga kiradi. Ammo baland quyosh qaytganida, bu momiq erib, suvga aylanadi va yerga singib ketadi yoki jilg‘alar bo‘lib daryoga oqib tushadi. Shunda u yerlar ham xuddi bu yerdagidek iliq bo‘ladi, — dedi Lavw.

— Unda nega u yerlarda qabilalar yo‘q, axir yerlar bo‘sh-ku?

— Chunki odamlar hali u yerlarda yashashni o‘rganishmagan. Sovuq paytlarda issiqlikni saqlash uchun ko‘p qavat teri kiyish, oyoqlarni charm va mo‘yna bilan o‘rash kerak. Vigvamlarni yo‘g‘on xodalardan qurishga va o‘choqqa tez-tez o‘tin tashlab turishga to‘g‘ri keladi. Agar u yerlarga yo‘l olsangizlar, imkon qadar ko‘proq teri, mo‘yna va charm olinglar. Butun tana, oyoqlar va boshni yopib turadigan kiyimlar tikinglar. Xuddi menikiga o‘xshagan, — deb javob berdi Lavw.

— Sizlarning xalqingiz ham sovuq yerlarda yashaydimi?

— Ha, bu yerdan juda uzoqda, katta suvning narigi tomonida. Menga u yer yoqadi. Sovuqni ham, qorli davrdan keyin iliq kunlar kelib, hamma narsa jonlanib, gullab-yashnashini ham yaxshi ko‘raman. Bu juda go‘zal, — deb javob berdi Lavw.

So‘ng u aborigenlarga yog‘och yoki toshdan uy qurish, oddiy pech yasash va daryo ustidan ko‘prik o‘tkazishni tushuntirdi. Saqlovchi Pat hammasini palma bargiga sinchiklab chizib borardi.

Keyingi barg qabilalar ittifoqining tuzilishiga bag‘ishlandi. Or bir ovozdan bosh boshliq etib saylandi. Endi uch yuz jangchining hammasi uning qo‘mondonligi ostida edi. Ulardan ikki yuz nafari Or va uning birinchi jangchisi bevosita boshqaradigan asosiy kuchni tashkil etdi. Uzun Sochlar qabilasining boshlig‘i qirq jangchidan iborat razvedka otryadiga rahbar bo‘ldi. Katta Buqa qabilasining boshlig‘iga oltmish jangchi ajratilib, qishloqlarni qo‘riqlash vazifasi topshirildi. Shomanlar, oqsoqollar va saqlovchi Pat qurol-yarog» tayyorlash hamda ko‘chishga hozirlik ko‘rishni o‘z zimmalariga olishdi. Birgalikda yashash qoidalari, ittifoqdagi tartib ham kelishib olindi va qabilalar kengashi tashkil etildi.

— Endi sizlarga qurol va qalqon yasashni ko‘rsataman. Saqlovchi Pat hammasini uchinchi bargga qayd etadi, — dedi Lavw va ishga kirishdi.

Doiraning o‘rtasiga oldindan tayyorlab qo‘yilgan materiallar: tayoqlar, arqonlar, chirmovuqlar va bambuk olib kelindi. Lavw yordamchilari bilan birga to‘rtta qalqon yasadi. Keyin mos shoxlar va arqondan kamon hamda bir nechta o‘q tayyorladi. Chirmovuqlardan arqon eshib, tosh otishga mo‘ljallangan sopqon yasadi. Shundan so‘ng har bir qurol turidan qanday foydalanishni ko‘rsatdi. Jangchilar asosiy usullarni o‘zlashtirgach, u qo‘l jangi usullaridan bir nechtasini namoyish etdi va ularni qayta-qayta takrorlashga majbur qildi. Keyin taktika va strategiyaning asosiy tamoyillarini tushuntirdi: qanday harakatlanish, izlarni chalkashtirish va ta’qibdan qutulish yo‘llarini o‘rgatdi.

Mashg‘ulotlar tugagach, aborigenlar o‘z yumushlari bilan tarqalishdi. Ayrim gulxanlar yonida ovqat tayyorlanar, maydonning uzoq chekkasida esa jangchilar mashq qilishda davom etishardi.

Or qolganlarga murojaat qildi:

— Qabiladoshlarim, aziz mehmonlarimiz va hurmatli Lavw! Bugun kechqurun, quyosh botishidan oldin, qabilalarimizning birlashishini nishonlaymiz va senga yordaming hamda dono maslahatlaring uchun minnatdorchilik bildiramiz. Bizni tark etishingdan oldin senga sovg‘a taqdim etamiz.

Shundan so‘ng qabila boshliqlari, shomanlar va oqsoqollardan iborat guruh O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalari joylashgan yerga yo‘l oldi. Ular uchun allaqachon uchtadan vigvam tayyorlangan, terilar to‘shalgan va oziq-ovqat keltirilgan edi. Omon qolgan sanoqli odamlar yangi joyga o‘rnashishardi: terilarni tekislashar, turar joylar orasida gulxan yoqishar, uxlash uchun joy tayyorlashardi. Yaqindagina yaqinlaridan ayrilib, o‘zlari mo‘jiza tufayli omon qolgan bo‘lsalar-da, ular o‘zlarini xotirjam tutishardi. Bu odamlar uchun hayot va o‘lim bir butunning ikki tomoni edi.

Lavwning yoniga yaralangan yigitning singlisi keldi. U bosh egib, qo‘lini ko‘ksiga qo‘ydi.

— Bizga yordam berganing va akamni qutqarganing uchun senga minnatdorchilik bildirmoqchiman, hurmatli Lavw. Barchamiz nomidan mana shu sovg‘ani qabul qil. Uni o‘zim yasadim.

Uning ochiq kaftida charm bilaguzuk yotardi.

— Rahmat senga, go‘zal, ammo kir-chir qiz. Agar yaxshi er topmoqchi bo‘lsang, o‘zingga qarashing va tez-tez yuvinib turishing kerak, — dedi Lavw jilmayib.

Qiz haqiqatan ham boshdan-oyoq qurum va changga belangan edi, garchi bu ham uning go‘zalligini yashira olmasa-da. Ammo aborigenlar negadir kulishmadi. Ari ismli qiz hayrat bilan Lavwga, keyin esa qabila boshliqlariga qaradi. Nima deb javob berishni bilmay, xijolatli jilmaydi, bosh irg‘adi va tezda yugurib ketdi.

Lavw bilaguzukni ko‘zdan kechira boshladi. Bu orada qabila boshliqlari bir-birlariga ma’noli qarashar va odamlarini qandaydir topshiriqlar bilan jo‘natishardi. Lavw daraxt tasviri tushirilgan charm bilaguzukni chap bilagiga taqdi.

Keyin uning yoniga O‘tkir Tosh qabilasining boshlig‘i ikkita kichkina qizcha va bir o‘g‘il bola bilan keldi.

— Ey, hurmatli Lavw, minnatdorchiligimiz ramzi sifatida bizdan mana shu sovg‘ani qabul qil.

Kichkina qizcha ikkala kaftini oldinga uzatdi. Kaftlarida tosh pichoq yotardi. Bu qabilaning qishlog‘i katta, uchi o‘tkir qoya yonida joylashgan bo‘lib, qabila nomi ham shundan kelib chiqqan edi. Uning aholisi toshga ishlov berish mahorati bilan mashhur edi. Pichoq yaxlit tosh bo‘lagidan yasalgan: uzun tig‘i nayza uchini eslatar, yuqori qismida esa dumaloq dastasi bor edi. Buyum juda mohirlik bilan, mutanosib o‘lchamlarda ishlangan edi. Lavw sovg‘ani minnatdorchilik bilan qabul qildi.

Shundan so‘ng Or va Lavw boshchiligidagi butun guruh kichik halqani aylanib chiqdi. Mezbonlar mehmonlarga ko‘chalarni qanday belgilaganlarini, ishni hozir qabila vigvami turgan joydan boshlaganlarini faxr bilan so‘zlab berishardi. Qishloqning markaziy qismini ko‘zdan kechirgach, hamma ochiq maydonga qaytdi. U yerda allaqachon anchagina odam to‘plangan edi.

Or Lavwni bir guruh yoshlar yoniga boshlab bordi va bir qizni ko‘rsatdi:

— Mening nabiram Adi.

Yosh qiz jilmayib, bosh egdi va qo‘lini ko‘ksiga qo‘ydi. Lavw ham uning salomiga javob qaytardi. Keyin Uzun Sochlar va Katta Buqa qabilalarining boshliqlari navbatma-navbat yosh qizlarni uning oldiga boshlab kelib, tanishtira boshlashdi.

«Xuddi kelin ko‘rigiga o‘xshaydi, — deb o‘yladi Lavw. — Faqat otam yetishmayapti. U bunday tadbirlarni juda yaxshi ko‘radi».

Butun maydon bo‘ylab qovurilgan go‘sht, baliq va mevalarning xushbo‘y hidi taralardi. Ayollar gulxanlar atrofida kuymalanishardi. Odamlar tobora ko‘payib borardi: kimdir allaqachon musiqa ohangiga moslab oyoq tepar, boshqalar esa tomosha qilardi.

— Hurmatli Lavw, sendan qabilalar doirasidagi o‘rningni egallashingni so‘rayman. Biz senga sovg‘alar taqdim etib, sen bilan tinchlik kosasidan ichmoqchimiz.

— Mayli, qabila boshlig‘i. Faqat avval vigvamga borib kelishimga ruxsat ber. Men ham sizlarga sovg‘alar bermoqchiman.

Xursand bo‘lgan Or bosh irg‘adi. Lavw oqsoqol hamrohligida vigvamga yetib bordi, undan tashqarida kutib turishini so‘radi va ichkariga kirdi.

Ichkarida hech kim yo‘q edi. Lavw ryukzagi yoniga, orqasini chiqish tomonga qilib o‘tirdi va birinchi navbatda Amuletni yoqdi. Sun’iy yo‘ldoshga ulanib, o‘n besh kilometr radiusdagi hududni skanerdan o‘tkazdi. Soyning yuqori oqimi bo‘ylab uch kilometr narida joylashgan ikkita katta odamlar guruhidan tashqari hammasi joyida edi. Bular ittifoqchi qabilalar edi.

Keyin Lavw skanerlash radiusini kengaytirdi. Uzun Sochlar qabilasining qishlog‘ida hech kim qolmagan edi. Ammo Katta Buqa qabilasi qishlog‘ining chekkasida o‘ttizga yaqin odam bor edi. U ularning ko‘rsatkichlarini aniqlashtirdi: deyarli yarmi bolalar edi.

Bu nimani anglatishi mumkin? Begonalarmi? Ammo ularga bolalar nima uchun kerak va nega ular qishloqning ichida emas, chekkasida turishibdi? Ehtimol, bular bosib olingan qishloqlardan qochib qutulgan odamlardir.

Lavw Amuletni o‘chirdi, ryukzagini ochib, sovg‘alarni tanladi va kichik sumkaga joyladi. Ryukzakni vigvamda qoldirdi, shlyapasini balandroqqa osib qo‘ydi va niqoblanish rejimini yoqdi.

U qo‘lida sumka bilan maydonga qaytib, o‘z joyini egalladi. Qabila boshlig‘i qo‘lini ko‘tardi va hamma darhol jim bo‘ldi.

— Bugun beshta qabilamiz kuchliroq bo‘lish va begonalarga birgalikda qarshi turish uchun birlashdi. Bunda bizga qabilalarimizning hurmatli do‘sti Lavw yordam berdi. Tez orada u bizni tark etadi, shuning uchun unga sovg‘alar taqdim etmoqchimiz. O‘z nomimdan va Oq Suv qabilasi nomidan senga toshlar bilan bezatilgan mana shu nayzani sovg‘a qilaman, — dedi Or va Lavwga chiroyli qurolni topshirdi.

Lavw unga minnatdorchilik bildirdi va o‘z sovg‘alarini chiqardi.

— Shaxsan senga, qabila boshlig‘i, o‘z pichog‘imni qini bilan birga sovg‘a qilaman. Oq Suv qabilasiga esa suv uchun termos idish. Nabiralaringga esa kichkina vigvam.

U uchala sovg‘ani Orning oldiga qo‘ydi. Qabila boshlig‘i pichoq va qinini diqqat bilan ko‘zdan kechirdi, keyin Lavwning yordami bilan ularni kamariga mahkamladi. Shundan so‘ng termos idishni o‘rganib chiqdi, tushuntirishni tingladi va uni shoman Vokga uzatdi.

Uchinchi sovg‘a Orni hayron qoldirdi. Kichkina sharsimon buyum vigvamga mutlaqo o‘xshamasdi. Lavw ipidan tortgan edi, chodir bir zumda ochildi. U yana bir marta tortdi — chodir qaytadan ixcham sharga yig‘ildi. Ayrim aborigenlar kutilmagan holatdan qichqirib yuborishdi. Orning o‘zi chodirni bir necha bor ochib-yig‘di, hatto uning ichida o‘tirib ham ko‘rdi.

Katta Buqa qabilasining boshlig‘i Lavwga kalta charm kurtka va doira sovg‘a qildi, evaziga esa keng kamar va buklama pichoq oldi. Uzun Sochlar qabilasining boshlig‘i chiroyli bolta taqdim etdi. Lavw uning qabilasiga kichik durbin va zaxira bir juft oyoq kiyim sovg‘a qildi. O‘tkir Tosh qabilasining boshlig‘iga toshga ishlov berish uchun bolg‘acha va o‘t chaqadigan moslama, O‘rmon Bug‘usi qabilasining boshlig‘iga esa qaychi, kashta tikish ignalari va uxlash qopi nasib etdi.

Qabila boshliqlari sovg‘alarni ko‘zdan kechirib, bir-birlariga ko‘rsata boshlashdi. Ayniqsa, katta pichoq hammaga juda yoqdi.

— O‘zingiz bilganingizdek, men shomanning shogirdiman va ruhlar bilan gaplasha olaman. Ular menga Katta Buqa qabilasining qishlog‘ida hozircha begonalar yo‘qligini, ammo u yerda O‘rmon Bug‘usi va O‘tkir Tosh qabilalarining odamlari borligini aytishdi. Ular o‘rmonda yashirinib yurishgan, keyin yordam izlab qishloqqa kelishgan. Ularning orasida bolalar ko‘p. Hammasi bo‘lib o‘ttizga yaqin odam. Ularni olib, shu yerga keltirish kerak. Uzun Sochlar qabilasining boshlig‘i ertaga tong otishi bilan jangchilari bilan o‘sha yerga borib, ularni topsin. Begonalar qishloqni egallab olmasidan oldin shoshilish kerak, — dedi Lavw.

Qabila boshliqlari savol nazari bilan shomanlarga qarashdi. Ular ko‘zlarini tepaga aylantirib, doiralarini chala boshlashdi. Biroz vaqt o‘tgach, uchalasi ham Lavwning so‘zlarini tasdiqladi. Odamlari o‘sha qishloqda yashirinib yurgan qabilalarning vakillari quvonch bilan shovqin ko‘tarishdi.

— Xo‘p, hurmatli Lavw. Tong otishi bilan o‘sha yerga yo‘l olamiz, — dedi uzun sochlilar boshlig‘i.

Shundan so‘ng bayram boshlandi. Olovda pishirilgan taomlar olib kelindi. Odamlar yeb-ichib, raqsga tusha boshlashdi. Aborigenlarning raqslari ko‘proq jangovar mashqlarni eslatardi. Musiqa ham bor edi, ammo o‘ziga xos: odamlar tayoqlarni bir-biriga urishar, chapak chalishar va bir maromda hayqirishardi.

Lavw davrada o‘tirib, qabila boshliqlari bilan suhbatlashar, olovda pishirilgan meva va sabzavotlardan yerdi. Keyin mast qiluvchi ichimlik — qandaydir mevalarning achitilgan sharbati keltirildi. Hamma sezilarli darajada jonlanib ketdi. Lavw ilgari ham bir necha bor o‘t damlamalari va sharob tatib ko‘rgan, mast qiluvchi ichimliklarni yaxshi ko‘tarardi. Shuning uchun hech ikkilanmay ichdi. Unga darhol yana quyib berishdi. Lavw qabilalarga g‘alaba va yangi, serhosil yerlar tiladi, so‘ng ikkinchi kosachani ham bo‘shatdi. Ko‘p o‘tmay o‘zini quvnoq va yengil his qila boshladi.

— Hurmatli Lavw, bizga o‘zing aytgan o‘sha yerlar haqida so‘zlab ber, — deb so‘radi Or.

— Men sizlarga o‘zim yashaydigan joylarni ko‘rsatishim mumkin, — dedi Lavw quvnoqlik bilan.

— Sen bizni o‘zing bilan olib ketasanmi? — deb hayron bo‘ldi Or.

— Yo‘q, qabila boshlig‘i. Axir men deyarli shomanman-ku. Nima, unutdingmi? — deb so‘radi biroz kayfi oshgan Lavw.

— Yo‘q, yo‘q, esimizda, — deb javob berdi Or. Uning o‘zi ham allaqachon shunga o‘xshash holatda edi.

Qolganlar ham yuzlariga keng tabassum yugurtirib, quvonch bilan bosh irg‘ashdi.

— Ko‘zlarim qanday nur sochishini ko‘rdingizlar-ku. Men sizlarga ko‘zlarim ko‘rgan narsalarni ham ko‘rsata olaman. Faqat men nur tarata boshlaganimda joyingizdan qimirlamanglar va oldimga o‘tib olmanglar, aks holda ko‘r bo‘lib qolishingiz mumkin, — dedi Lavw.

U o‘rnidan turib, maydon chetiga bordi va hamma uning ortida qoladigan qilib joylashdi. Ortiga qaradi — oldida hech kim yo‘q edi. Keyin ko‘ylagining yuqoridagi uchta tugmasini yechib, Amuletga hech narsa xalaqit bermasligi uchun yoqasini ochdi. Yon tomondan qurilma baribir ko‘rinmasdi.

Lavw Amuletni yoqdi va o‘z tilida sekingina pichirladi:

— Shaxsiy arxivdagi lavhalarni ko‘rsatish. Mavzu: yil fasllari. Bir yilni qamrab oluvchi, birinchi shaxs nigohidan tasvirlangan qisqa film. Barcha texnik vositalar, ayniqsa robotlar chiqarib tashlansin. Namoyish boshlansin. Ekran maksimal kattalikda bo‘lsin. Ovozsiz.

Amuletdan rang-barang nurlar taraldi va ayni paytda Lavwning ko‘zlari ham porlay boshladi. Uning ortida va yon tomonlarida turganlarga nur bevosita ko‘zlaridan chiqayotgandek tuyulardi. O‘n metr narida ulkan ekran paydo bo‘ldi. Lavw ko‘z qiri bilan aborigenlardan biri hushidan ketib, yerga qulaganini payqadi.

— Qo‘rqmanglar. Bu shunchaki yorug‘lik o‘yini. Sizlar ko‘rayotgan narsalar aslida bu yerda yo‘q, — deb ogohlantirdi Lavw.

Ekranda qishki kiyim kiygan, soqoli tartibli qilib olingan erkak paydo bo‘ldi. Unga ikkita qor yumalog‘i kelib tegdi: biri boshiga, ikkinchisi qo‘liga. Erkak jilmaydi va o‘zi ham ikkita kichkina bolaga qor ota boshladi.

— Bu mening otam, ukam va singlim. Atrofdagi oppoq narsalarning hammasi esa o‘sha sovuq momiq, — deb tushuntirdi Lavw.

Keyin yog‘och uyning tashqi va ichki ko‘rinishi namoyish etildi. Bir kishi pech yoniga borib, ichiga qaradi — u yerda olov yonib turardi.

— Qishda biz shunday uylarda yashaymiz. Ichkarida o‘choq bor, u qattiq sovuqda ham uyni isitib turadi.

Shundan so‘ng muzlagan daryo tasvirlari paydo bo‘ldi. Bolalar uning muzlagan yuzasi bo‘ylab yugurishardi. Keyin bahor keldi: qor erib suvga aylanar, muz yorilib, katta-katta bo‘laklar holida daryo bo‘ylab oqib ketardi. Maysalar bosh ko‘tarar, gullar ochilardi. O‘rmon va yam-yashil o‘tloq fonida odamlar daryoda quvonch bilan suv sachratib cho‘milishardi. Keyin kuz kelib, hosil yig‘imi boshlanardi. Shundan so‘ng yana qor yog‘ar va atrof oppoq tusga kirardi. Namoyish yakunida yog‘och va toshdan uylar qanday qurilishi ko‘rsatildi.

Lavw har bir lavhani sharhlab, ko‘rilgan narsalarni aborigenlarga tushunarli so‘zlar bilan izohlashga harakat qilardi. Keyin past ovozda pichirlab Amuletni o‘chirdi, uni ko‘ylagi ostiga yashirdi va odamlarga yuzlandi.

Aborigenlar hayratda qoldi, deyishning o‘zi kamlik qilardi. Ular hozirgina ekran turgan joyga tikilgancha indamay turishardi.

— Biz mana shunday yashaymiz. Agar sizlar ham shunday yerlarga ko‘chib borib, u yerda yashab qolishni o‘rgansangizlar, vaqt o‘tishi bilan hayotingiz ham biznikiga o‘xshab qoladi, — dedi Lavw hammani yana hozirgi voqelikka qaytarib.

Shundan keyin savollar yog‘ila boshladi. Qabila boshliqlari, shomanlar va oddiy aborigenlar bir-biridan o‘zib, ko‘rganlari haqida so‘rashardi. Lavw har biriga sabr bilan javob berardi.

Bayram davom etdi. Yana mast qiluvchi ichimlik olib kelishdi. Odamlar ichishar, ovqatlanishar va raqsga tushishardi. Lavw ham taom va ichimliklardan bosh tortmadi. Ommaviy raqslar boshlanganda esa aborigenlarning harakatlariga taqlid qilib, ularga qo‘shildi. Beshala qabilaning vakillari uni o‘rab olishdi. Ular yonida raqsga tushib, baland ovozda uni olqishlashardi.

Lavw o‘zini juda yaxshi his qilardi, buning sababi faqat mast qiluvchi ichimlik emasdi. U o‘zini shu olamning bir qismi, beshta qabila odamlari bilan yagona bir butun sifatida his qilardi. Ularga yordam bera olganidan va, ehtimol, butunlay qirilib ketishdan asrab qolganidan quvonardi.

Lavw atrofidagilarga jilmayar, ular ham unga tabassum bilan javob qaytarishardi.

U boshini ko‘tarib, tungi osmonga qaradi. U yerda millionlab yulduzlar o‘z maromida raqsga tushardi — goh ko‘z qisib, goh g‘oyib bo‘lib, goh yana qayta tug‘ilardi.

12. To‘rtta marvariddan yasalgan marjon

Lavw ko‘zlarini ochib, tepada yashil nurga burkangan vigvam gumbazini ko‘rdi. Quyosh allaqachon chiqqan, uning nurlari palma barglari orasidan o‘tib turardi.

«Nega bazaga qaytmadim? Nima bo‘ldi o‘zi? Hech narsani eslay olmayapman. Raqslarni eslayman, mast qiluvchi ichimlik olib kelishganini eslayman, keyin yana raqsga tushgandik…» — deb o‘ylardi Lavw.

U faqat hozir kecha qanchadan qancha qoida va taqiqlarni buzganini to‘liq anglab yetdi. Aborigenlarning hayotiga aralashgani, ularga ta’lim bergani va sovg‘alar topshirganining o‘zi uchungina akademiyadagi o‘rnidan ayrilishi, barcha yutuqlari va maqomlaridan mahrum bo‘lishi mumkin edi. Buning ustiga, aborigenlarga film ham ko‘rsatdi. Lavw o‘zi uchun xavotirlanmasdi, ammo uning tufayli ustozi San Tagon jabr ko‘rishi, ota-onasi esa o‘g‘li haqida ko‘plab noxush gaplarni eshitishiga to‘g‘ri kelishi mumkin edi. Boshqa tomondan, bolalarning yonidan beparvo o‘tib, ularga yordam bermaslik ham uning qo‘lidan kelmasdi.

Imkon qadar tezroq bazaga yetib olish kerak edi. Lavw gavdasini ko‘tarib o‘tirdi. Uning mushakdor tanasida Amuletdan boshqa hech narsa yo‘q edi. U ustidagi teri bo‘lagini olib tashlab, atrofga qaradi.

Ko‘rgan manzarasi kechagi barcha qilmishlarini bolalarcha sho‘xlikka aylantirib qo‘yardi.

Vigvamda undan tashqari, teri va mo‘ynalar bilan sal-pal yopinishgan, butunlay yalang‘och uchta qiz uxlab yotardi. Bular kecha uch qabilaning boshliqlari unga tanishtirgan o‘sha qizlar edi: Orning nabirasi Adi, Katta Buqa qabilasidan Ena va uzun sochlilar boshlig‘ining qizi Isi. Uchoviyam yosh va go‘zal edi. Ularning tanalaridagi izlar va ostlariga to‘shalgan terilardagi dog‘lar bu kecha ular bilan nima sodir bo‘lganiga ham, bunga aynan Lavw sababchi bo‘lganiga ham hech qanday shubha qoldirmasdi. Lavw alamdan ko‘zlarini yumdi, boshini egib, bir necha soniya hayrat va tushunmovchilik bilan uni ikki tomonga chayqadi. Keyin yuzini qo‘llari bilan berkitib, o‘zini qo‘lga olishga majbur qildi. Ichki xotirjamligi va sovuqqon aqlini tiklab, o‘ylay boshladi.

Hammasi birdaniga ayon bo‘ldi. Qabila boshliqlari ulardan qaysi biri Lavw bilan quda bo‘lishini hal qila olishmagan, oxir-oqibat o‘zaro til biriktirib, uni mast qilishgan va uchala qizni ham uning oldiga yuborishgan. Lavw ular bilan qololmasdi va qolishni ham istamasdi. Agar uning Erzettada bo‘lish qoidalarini buzganligi fosh etilsa, bu bir masala edi. Ammo bu kecha sodir bo‘lgan voqea oshkor bo‘lsa, oqibatlari butunlay boshqacha bo‘lardi. Zudlik bilan qaytish kerak edi: faqat shu yo‘l bilan o‘zi va yaqinlarini katta ko‘ngilsizliklardan asrashga urinib ko‘rishi mumkin edi. Kechagi voqealarni butunlay yashirishning iloji yo‘q — karantindan o‘tayotganda uning biomaydonida aborigenlar bilan yaqinlik izlari aniqlanadi. Qizlar ham, uning o‘zi ham umrida birinchi marta bunday yaqinlik qilganini hisobga olganda, izlar juda aniq bo‘ladi va e’tibordan chetda qolmaydi.

Fikrlar bir-birini bir zumda almashtirardi. Lavwning O‘zib Ketuvchi miyasi bir necha soniya ichida ko‘plab variantlarni ko‘rib chiqib, bu tuzoqdan chiqishning eng maqbul yo‘lini aniqladi.

Lavw qizlarni uyg‘otmaslik va tashqaridagi aborigenlarning e’tiborini tortmaslik uchun sekingina o‘rnidan turdi va terilar orasidan kiyimlarini qidirib, yig‘ishtira boshladi. Terilardan birini ko‘targanida, sariq terida yana bitta dog‘ni ko‘rdi.

«Bu to‘rtinchi dog», qizlar esa atigi uchta», — deb o‘yladi u.

Bu fikrdagi eng ajablanarli narsa «atigi» degan so‘z edi. Demak, tungi mehmonlardan yana biri allaqachon ketgan.

Qizlar uyg‘ona boshlashdi. Lavw tezda eng yaqinidagi qizga yaqinlashib, qo‘lini uning boshiga qo‘ydi va yalang‘och go‘zalni yana tushlar olamiga qaytardi. Xuddi shu usul bilan ikkinchi qizni ham uxlatdi, uchinchisining uyqusini esa ehtiyot chorasi sifatida uzaytirdi. Uning ixtiyorida yarim soatdan ortiq vaqt yo‘q edi.

Kiyinib bo‘lgach, Lavw ryukzagi va shlyapasini topdi. Ryukzak ichidagilarni tekshirib, afsus bilan skaner hamda lazer qurilmasi o‘rnatilgan buklama hassa yo‘qolganini aniqladi. Ehtimoliy yangi qarindoshlari haqida yomon o‘ylashni istamadi — shunchaki yo‘qolgan buyumlarni sovg‘alar ro‘yxatiga qo‘shib qo‘ydi. Bu qurilmalarni faqat tegishli ruxsatga ega kalit-uzugi bor odam boshqara olardi. Aborigenlar uchun skaner va hassa shunchaki tushunarsiz buyumlar edi. Quvonarlisi, qolgan hamma narsa, jumladan, ikkala nurlatkich-bilaguzuk ham joyida ekan.

Lavw ryukzagining kichkina cho‘ntagidan marjon uchun to‘rtta ip va o‘rtacha kattalikdagi to‘rtta marvarid chiqardi. Sharikli ruchkaga o‘xshash maxsus asbob yordamida har bir marvaridni teshib chiqdi. Ularning ichiga joylashuvni aniqlovchi datchik, turli diapazondagi tebranish to‘lqinlarini taratuvchi moslamalar bilan jihozlangan mikroskaner va xotira yacheykasini o‘rnatdi. Xotira yacheykasiga o‘z Amuletidan katta hajmdagi ma’lumotlarni ko‘chirdi. Har bir marvaridni kerakli chastotaga sozlab, zarur dasturlarni o‘rnatdi. Teshiklarni kavsharlab berkitdi, ip o‘tkazish uchun kichik teshikchalar ochdi va har birini kompozit ipni butunlay yashiradigan to‘qilgan izolyatsion qoplamadan o‘tkazdi. Shundan so‘ng uchala qizning har biriga bittadan marvaridli marjon taqib, iplarning uchlarini bir-biriga ajralmas qilib kavsharladi.

Endi Lavw o‘z himoyasiga olgan qizlarning qayerdaligini hatto Asterradan turib ham kuzata olardi. Marvaridlardan chiqadigan signal e’tiborni tortmasligi uchun ularni sutkasiga bittadan impuls yuboradigan qilib sozladi. Bazaga qaytgach esa bu datchiklarni akademiya ma’lumotlar bazasiga kelajakda o‘rganilishi mumkin bo‘lgan obyektlar sifatida kiritmoqchi edi. Elektron aql va akademiya olimlari uning roziligisiz bunday obyektlarni o‘rganishni boshlay olishmasdi.

Har bir marvariddagi ikkinchi qurilma uni taqqan qizning jismoniy holatini skanerdan o‘tkazar va ayrim kasallik hamda xastaliklarni davolash uchun tebranish to‘lqinlaridan foydalanardi. Qattiq qo‘rquv paytida, qonda tegishli gormonlar miqdori keskin oshganda, marvarid qisqa muddatga qo‘rquv nurlatkichiga aylanib, uni taqqan qizni himoya qilardi. Bundan tashqari, bu marjonlarni taqqan qizlar har qanday qo‘rquv nurlatkichining ta’sir zonasidan, jumladan, Lavwning bazasi yoki boshqa istalgan bazadagi nurlatkichlar hududidan ham hech qanday to‘siqsiz o‘ta olishardi.

Marvarid ichiga o‘rnatilgan mini-ER minglab kitoblardagi bilim va ma’lumotlarni saqlardi. Eng muhimi esa, unda qachondir bu ma’lumotlarni o‘qiy oladigan kishiga atalgan xabar yozib qo‘yilgan edi. Lavwning o‘zi ham beshta qabilaning nazaridan uzoq vaqtga g‘oyib bo‘lishni rejalashtirmagandi: u do‘stlarini va, ehtimol, farzandlarini ham kamida har yarim yilda bir marta ko‘rib turmoqchi edi. Bunday tashriflar uchun qonuniy asosni to‘rtta marvarid haqidagi ma’lumotlarni akademiya bazasiga kiritganida yaratardi. Aytishlaricha, bunda shaxsiy hech narsa yo‘q, faqat ish.

Barcha ishlarni tugatgach, Lavw har bir qizning ustini mehr bilan mo‘yna va terilar bilan yopdi, suratga oldi va qisqa videoyozuv tayyorladi. Har birining sochidan kichik bir tutam kesib olib, alohida raqamlangan paketlarga joyladi. To‘rtinchi qizning soch tutamini esa dog‘lar yonidan topdi — u och rangli edi. Lavw uning kimligini darhol angladi. Bundan tashqari, uchala qizning har biridan qon namunasi ham oldi.

Ryukzakni yelkasiga osib, chiqish tomon yo‘naldi. Devor yonida aborigenlarning sovg‘alari yotardi. Ularni ryukzakka joyladi, nayzani qo‘liga oldi, ko‘rinmaslik rejimini yoqdi va vigvamdan chiqdi.

Hovli hali deyarli huvillab turardi. Bir necha ayol ertalabki ovqatni tayyorlashga hozirlik ko‘rib, shoshilmasdan olov yoqishardi. Lavw atrofga qarab, O‘rmon Bug‘usi qabilasining hovlisi tomon yo‘l oldi. Maydondan o‘tib, kecha bayram bo‘lib o‘tgan ochiq joyga chiqdi. Yerda darhol parchalab tashlangan skanerni ko‘rdi — chamasi, aborigenlardan biri uni nayza bilan buzib, qismlarga ajratgan edi. Qoldiqlarini yig‘ib, ryukzakka soldi. Buklama hassa esa hech qayerda ko‘rinmasdi. Aftidan, u tushunarsiz qurilmadan ko‘ra ko‘proq yoqib qolgan edi.

Maydon va soy ortda qolgach, Lavw O‘rmon Bug‘usi qabilasi joylashgan hududga yetib bordi. Barcha vigvamlarni birma-bir ko‘zdan kechirdi. Och sochli go‘zal qiz hech qayerda yo‘q edi. U gulxan yoniga yaqinlashdi. Uning atrofida keksa ayol, o‘rta yoshli to‘ladan kelgan ayol va qo‘li mahkamlab qo‘yilgan yigit o‘tirishardi. Ular nimanidir chaynab, ustidan mevali choy ichishardi. Lavw yigitning yoniga o‘tirib, ko‘rinmaslik rejimini o‘chirdi. Yonlarida to‘satdan notanish odam paydo bo‘lganini ko‘rgan aborigenlar qotib qolishdi, ammo tezda o‘zlariga kelib, unga salom berishdi. Lavw ham salomlariga javob qaytardi.

— Qo‘ling qalay, jangchi?

— Rahmat senga, hurmatli Lavw. Ancha yaxshi. Kechasi ham yaxshi uxladim.

Ayol Lavwga issiq mevali choy uzatdi. U kosachani olib, bir necha qultum ichdi.

— Qabilamizga yordam berganing, nabiramning qo‘lini davolaganing va Arini tanlaganing uchun senga minnatdorchilik bildiramiz, hurmatli Lavw, — dedi kampir.

— U bu kecha men bilan birga bo‘lganmidi?

— Ha. U yaxshi qiz va sen uning birinchi erkagi bo‘lganingdan juda xursand.

— U qayerda? Men u bilan xayrlashib, bo‘yniga mana shu marjonni taqib qo‘ymoqchi edim, — dedi Lavw va marjonni ko‘rsatdi.

— Ari Uzun Sochlar qabilasi boshlig‘ining jangchilari bilan ketdi. Bizning qabilamizdan faqat ugina bu yo‘lni bosib o‘tishga qodir va o‘z odamlarini taniy oladi. O‘tkir Tosh qabilasining boshlig‘i ham ular bilan ketdi, — deb javob berdi yigit.

— Unga mana shu marjonni beringlar. Uni bo‘yniga taqib yursin. Shunda men unga yordam bera olaman va uni himoya qila olaman.

U aborigenlarga marjonni qanday taqishni tushuntirdi: ipning uchlarini gulxandagi cho‘g» bilan eritib, bir-biriga mahkam bosish kerak edi. Keyin mini-Amuletni yigitga topshirdi, xayrlashdi, o‘rnidan turib ketdi. Vigvamning orqasiga o‘tib, shlyapasini yoqdi va ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Yigit qutqaruvchisi qayerga ketganini ko‘rish uchun uning ortidan chiqdi, ammo hech kimni ko‘rmadi. U xotirjam jilmaydi va butun umrini Lavwga o‘xshash inson bo‘lishga bag‘ishlashga qaror qildi.

Lavw qishloqdan kecha kelgan yo‘li orqali chiqib ketdi. Ikkala qo‘rquv nurlatkichini yoqib, yugura boshladi va baza tomon oshiqdi. Daryoga yetib kelgach, to‘xtadi, bir qadoq suv ichdi va Amuletni yoqdi. Qirq jangchidan iborat guruh qochoqlar yashiringan qishloqqacha bo‘lgan yo‘lning yarmini bosib o‘tgan edi. Hech qayerda begonalar yo‘q, o‘ttiz kishi esa avvalgi joyida qolgan edi. Lavw Amuletni o‘chirib, daryo qirg‘og‘i bo‘ylab yo‘lida davom etdi.

Lavw yugurar ekan, so‘nggi bir sutkada sodir bo‘lgan voqealarni xayolida qayta-qayta jonlantirardi. Hammasi o‘zi rejalashtirganidek ketmay qolgan har bir lahzani eslardi.

Yo‘lni qisqartirish haqidagi qaroridan tortib, bugun ertalab uyg‘ongan paytigacha bo‘lgan voqealarni tahlil qilar ekan, o‘z xatti-harakatlarida qandaydir g‘alati jihatni sezardi. U odatdagidek harakat qilmagan edi: har bir qadamini o‘ylab ko‘rmas, go‘yo yarim uyqu holatida, o‘zini faqat qisman boshqargan holda harakat qilardi. Go‘yo uning o‘rniga boshqa birov qaror qabul qilayotgandek edi. Bu boshqa birov uning o‘zi edi, ammo odatdagidek emasdi. U mulohaza yuritmas, shunchaki harakat qilardi.

Va, ehtimol, hozir unga kechagi kunga, aynan qaysi yo‘ldan borishni tanlagan lahzaga qaytish taklif etilsa, u hech narsaga qaramay, hammasini yana takrorlagan bo‘lardi.

Ko‘proq instinktlariga tayanib harakat qilgan Lavw uch nafar bolani giyenalardan qutqardi, qabilalar o‘rtasidagi adovatga chek qo‘ydi, ehtimol, ularni bu yerlardan ketishga ko‘ndirdi va shu tariqa qirilib ketishdan asrab qoldi. To‘rt nafar aborigen qiz bilan o‘tkazgan, deyarli hech narsasini eslay olmaydigan o‘sha tun hamda ota bo‘lishi, yangi insonlarga hayot baxsh etishi mumkinligi haqidagi fikr esa, oldinda kutayotgan barcha ko‘ngilsizliklarga qaramay, uning qalbini ilitardi.

Tik qoyagacha bo‘lgan masofani tezda bosib o‘tib, u ko‘tarilish tizimini ishga tushirdi. Yo‘g‘on tros pastga tushib, Lavwni tog» tepasiga ko‘tardi. U shimoliy darvoza tomon yurdi va ko‘p o‘tmay ichkariga kirdi.

13. Alangali raqs

Lavw birinchi navbatda laboratoriyaga kirib, bazadan chiqib ketishiga sabab bo‘lgan asosiy ishni yakunlashga kirishdi. U Smart va uning hamrohini skanerlash natijalarini Amuletidan baza ERiga ko‘chirdi, so‘ng safar haqida hisobot tuzdi. Hisobotga nima sababdan ertalabgacha qolib ketganini tushuntiruvchi izohni ham ilova qildi. Lavw hech qanday yolg‘on gapirmadi — shunchaki hammasini aytmadi. Hisobotga ko‘ra, u savanna bo‘ylab harakatlanayotganda belgilangan barcha ehtiyot choralariga rioya qilgan: ikkala qo‘rquv nurlatkichidan va ko‘rinmaslik tizimidan foydalangan. Kutilmaganda unga qarata nayza otilgan. Nayza mo‘jiza tufayli boshiga tegmagan, ammo shlyapasini uchirib yuborgan. Ma’lum bo‘lishicha, bir-biriga dushman ikki qabila jang boshlagan va u ularning o‘rtasida qolib ketgan. Yana bir xavfli vaziyatga tushib qolmaslik uchun tong otishini kutishga majbur bo‘lgan. Hammasi tinchigach, Lavw yo‘lida davom etgan. Eng muhimi, u sog» -salomat qolgan. Akademiyada egallagan ko‘nikmalari unga o‘zi jarohatlanmaslik va aborigenlarga zarar yetkazmaslik imkonini bergan. Yagona yo‘qotish nayza zarbasidan keyin ishdan chiqqan skaner bo‘lgan.

Hisobotni yuborgach, Lavw kundalik ishlariga kirishdi: kuzatuv ostidagi obyektlar va seleksiya hayvonlariga o‘rnatilgan datchiklardan olingan ma’lumotlarni uzatdi. Bu ishni tezda tugatib, Donk-Tizimga kirdi va beshta qabiladan olgan sovg‘alarini, shuningdek, to‘plangan namunalar hamda to‘rt qizning soch tutamlarini chiqarib, hammasini saqlash bo‘limidagi o‘z joylariga ehtiyotkorlik bilan joylashtirdi. Keyin dush qabul qildi, kundalik kiyimlarini kiydi va yana Donkka qaytdi. Shkafdan zaxira termos idishni topib, kamariga mahkamladi. Shundan so‘ng yuk bo‘limiga kirib, hali to‘ldirilmagan oxirgi ikkita katta idishni oldi va soy tomon yo‘l oldi.

Uyga yuki chala holda qaytmaslik uchun barcha bo‘sh joylarni to‘ldirish kerak edi. Suvdan tashqari faqat Yuna mevalari va olmalarni yig‘ish qolgan, boshqa hamma narsa allaqachon tayyorlab qo‘yilgan edi. Lavw soy bo‘yida uzoq qolmadi: termos idish va ikkala katta idishni tezda suvga to‘ldirdi, suv ichdi, yuz-qo‘lini yuvdi, keyin idishlarni aylantirish yordamida yana katta xarsang ustidan oshib o‘tib, baza tomon yo‘l oldi. Suvni joy-joyiga qo‘ygach, ryukzak va ikkita katta sumkani olib, olma bog‘iga jo‘nadi.

Bog» bo‘ylab shoshilmay sayr qilish va bir vaqtning o‘zida olma terish unga zavq bag‘ishlardi. Lavw bir nechta yirik, pishgan olmani yo‘l-yo‘lakay yeb oldi. Ko‘p o‘tmay ryukzak va sumkalar liq to‘ldi. Donkning yuk bo‘limida avvaldan turgan olmalar bilan birga ularning umumiy og‘irligi besh yuz kilogrammdan oshardi. Hosilning bir qismini akademiyadagi hamkasblariga va ustozi San Tagonga tarqatmoqchi, qolganini esa ota-onasiga olib bormoqchi edi. Odatda ota-onasi olmalarining yarmini qarindoshlar va do‘stlariga ulashar, qolganidan esa pirog, murabbo va hatto otasi hazillashib «Erzetta olmalaridan» deb ataydigan damlama tayyorlashardi.

Olmalarni yashiklarga joylashtirgach, Lavw turar joy Ovaliga yo‘l oldi. Oshxona bo‘limida kechadan olib qo‘ygan Yuna mevasini likopchaga solib, ustini shaffof qopqoq bilan yopdi va pechga qo‘ydi, so‘ng taymerni yoqdi. Ovqat tayyor bo‘lguncha ichki o‘rmonga bordi. Xuddi shu paytda uning jonivorlarini suv ichishga chorlovchi sirena yangradi. Qalin chakalakzor orasidagi so‘qmoqdan yurib, Yuna plantatsiyasiga yetib keldi. Yaqin atrofda yirtqich ko‘rinmasdi. Lavw ikkala sumka va ryukzakni tezda pishgan mevalarga to‘ldirdi, bazaga qaytib, hosilni Donkning yuk bo‘limiga joyladi. Endi barcha zaxiralar yig‘ib bo‘lingan edi.

Pechdan pishgan mevani olib, yog‘och stol ustiga qo‘ydi. U indamay ovqatlanar, xayollari esa yana do‘stlari va, ehtimol, bo‘lajak qarindoshlari qolgan aborigenlar qishlog‘iga qaytardi. Buni faqat to‘qqiz oydan keyin bilib oladi. Ammo ungacha yashab yetish kerak, beshta qabila tushib qolgan sharoitda esa bu oson bo‘lmaydi. Lavw ularga hozirgacha qilgan yordamidan ortiq yordam bera olmasdi — faqat hamma narsani tashlab, ular bilan qolishi mumkin edi. Biroq bir qarashda olijanob tuyuladigan bunday ish uning ham, aborigenlarning ham ahvolini yanada og‘irlashtirardi. Hudud skanerdan o‘tkazilganda, hatto Amuletidan voz kechsa ham, uni tezda topishardi. Bu esa uni avtomatik ravishda jinoyatchiga aylantirardi. Tizimning barcha aholisi tug‘ilganidan boshlab Amulet taqib yurishga majbur edi. Qo‘riqchilar qochoqning iziga tushishgach, yaqin atrofdagi aborigen qabilalarini ham muqarrar ravishda tekshirishardi. U yerda aniqlaydigan narsalari esa hech qanday yaxshilikka olib kelmasdi. Yagona yo‘l qolgan edi: hammasini hozirgidek qoldirib, imkon tug‘ilganda qabilalarni borib ko‘rib turish.

Tushlikni tugatgach, Lavw atrofni yig‘ishtirdi va soatiga qaradi. Uchib ketishiga o‘n bir soat qolgan edi. Eng avvalo, hech bo‘lmaganda to‘rt soat uxlashi kerak edi. U turar joy Ovaldan chiqib, gamak yoniga bordi, unga yotdi va deyarli darhol uxlab qoldi.

Lavw ikki soatdan sal ko‘proq uxladi, keyin uyg‘ondi va boshqa uxlay olmadi. Bezovta qiluvchi bir oldindan sezish hissi unga tinchlik bermasdi — xuddi Marvarid va Smart bilan xayrlashganida his qilgan tuyg‘uning o‘zi. O‘z ichki kechinmalariga quloq solib, boshqa uxlashga urinmaslikka qaror qildi. Yaqin soatlarda uning taqdiri hal bo‘lishi mumkin edi. Shu sababli karantindan o‘tishga tayyorgarlik ko‘rish ancha oqilona bo‘lardi. Aynan o‘sha yerda u faoliyatini davom ettiradimi yoki aborigenlar hayotiga aralashgani uchun jazolanadimi, ma’lum bo‘lardi. Tekshiruvga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan asosiy dalil o‘tgan tundan keyin biomaydonida qolgan izlar edi. Lavw bunday izlarni qanday yo‘qotishni bilardi, ammo buning uchun yo vaqt, yo maxsus jihoz kerak edi. Hozir esa unda na unisi, na bunisi yetarli edi. U gamakda yana biroz yotib, boshi uzra chirmashib ketgan shoxlarga tikildi, keyingi harakatlari rejasini uzil-kesil puxta o‘ylab chiqdi va darhol uni amalga oshirishga kirishdi.

Lavw ryukzagiga barcha zarur narsalarni joylab, shimoliy darvozadan chiqdi. U foydalini yoqimli bilan, aniqrog‘i, zarur ishni majburiy ish bilan birlashtirishga qaror qildi. O‘ngga burilib, baza hududining janubiy qismini aylanib o‘tadigan yo‘ldan yurdi.

Kechagidek, u uch cho‘qqili uzun tepalik bo‘ylab yurib, undan pastga tushdi va ko‘lni janub tomondan aylanib o‘tdi. Keyin so‘qmoq yana yuqoriga, ikkinchi uzun tepalik tomon ko‘tarila boshladi. Aynan shu balandlik uning safaridan ko‘zlangan manzil edi. Lavw tik qoyaga yaqinlashib, granitdagi kichik bo‘rtmalar va yoriqlarga barmoqlari bilan yopishgancha shoshilmay yuqoriga ko‘tarila boshladi. U bu yerga ko‘p marta chiqqan va har bir tosh bo‘rtig‘ini yaxshi bilardi, ammo bu safar yelkasida og‘ir va katta ryukzak osilib turardi. Shu sababli ko‘tarilish odatdagidan biroz sekinroq kechdi. Shunga qaramay, ko‘p o‘tmay Lavw ulkan bar peshtaxtasidek cho‘zilgan, keng va tekis cho‘qqida turardi.

Sharq tomonga yuz metrcha yurgach, u o‘zining sevimli joyida to‘xtab, ryukzakni yerga qo‘ydi. Bu yerdan deyarli barcha tomonlar keng ko‘rinardi, faqat shimolda ufqni asosiy tog» to‘sib turardi. Cho‘qqining aynan shu qismi eng tekis bo‘lib, go‘yo uni ataylab tekislab qo‘yishgandek edi.

Lavw jihozlarni chiqara boshladi. Avval ingichka, uch panjali oyoqlarga o‘rnatilgan oltita baland taglikni yig‘di va ularni markazdan to‘rt metr uzoqlikda aylana shaklida joylashtirdi. Har birining ustiga qirrali toshni eslatuvchi kichik qurilma o‘rnatdi. Ularning barchasi turli rangda edi. Tagliklar orasiga ko‘chma mash’alalarni qo‘yib, yoqdi. Keyin qurilmalarni ishga tushirib, aylananing markaziga bordi.

Lavw qo‘llarini sekin ikki tomonga yoyib, o‘z o‘qi atrofida aylana boshladi. Aylanish tezligi asta-sekin oshib bordi, oxiri oyoqlari qoya yuzasidan uzilib, o‘zi havoda muallaq qoldi. Mash’alalarning alangasi turli tomonlarga og‘ib, betartib tebrana boshladi. Keyin oltita mash’alaning olovi Lavwning aylanishi ortidan cho‘zilib, yagona olov halqasiga birlashdi. Halqa tobora zichlashib, kengayib borardi. Alanga tagliklardagi qurilmalarga yetib tekkanda, ulardan yorqin plazma olovi otilib chiqib, oddiy alanga bilan qo‘shilib ketdi. Lavw atrofida nur sochuvchi plazma halqasi paydo bo‘ldi. U tobora bo‘rtib, ichida mitti chaqmoqlar chaqnar, ko‘zni qamashtiruvchi chaqnashlar yugurib o‘tardi. Halqa eng yuqori zichlikka yetganida, to‘satdan yorilib, granit maydon bo‘ylab yarqiragan gilamdek yoyilib ketdi. Uchqunlar oqimi qoyaning ikki tomonidan tirik, nur sochuvchi dasturxondek sharshara bo‘lib pastga to‘kildi va yerga yetib bormasdan so‘ndi.

Lavw aylanishini asta-sekin sekinlashtirdi, to‘xtadi va granit yuzasiga ohista qo‘ndi. Qo‘llaridagi tomirlar bo‘rtib chiqib, bir maromda urib turardi. Qurumga belangan yuzi mutlaqo harakatsiz, nigohidan esa xotirjamlik va osoyishtalik yog‘ilardi. U butunlay beg‘am va sokin holatda edi — hech narsani o‘ylamas, hech narsadan xavotirlanmasdi. U shunchaki mavjud edi.

— Oshiqlar raqsi, — deb zo‘rg‘a eshitiladigan ovozda pichirladi Lavw.

Amulet uning so‘zlarini ilg‘adi va sekin raqsga mo‘ljallangan mayin musiqa yangray boshladi. Lavw tasavvurida sevimli qizi bilan raqsga tushardi. Ular bayramona liboslar kiyishgan, bir-birlarini mehr bilan quchoqlab, jilmayishar va ko‘zlarini bir-birlaridan uzishmasdi. Qizning yuzi nur va baxt yog‘dusida erib, ko‘zdan g‘oyib bo‘lardi. Lavw uni raqsda yetaklardi: goh qoyaning eng chekkasiga yaqinlashar, goh yana markazga qaytib, mayin romantik nur oqimida birgalikda aylanardi.

Musiqa tingach, xayoliy manzara asta-sekin erib, uni yana voqelikka qaytardi.

Lavw jihozlarni tezda yig‘ishtirib, ryukzakka joyladi, uni yelkasiga osdi va tepalik cho‘qqisi bo‘ylab g‘arbiy yonbag‘ir tomon shoshilmay yo‘l oldi. U goh janubiy chekka, goh shimoliy chekka bo‘ylab yurib, ancha pastda keng yoyilgan hududni diqqat bilan kuzatardi. Qoyaning oxiriga yetgach, toshdan toshga yengil sakrab pastga tushdi va xotirjam qadamlar bilan baza tomon yo‘naldi.

Olov bilan poklanishdan keyin uning hech qayerga shoshilgisi kelmasdi. Hech kimga hech narsani isbotlash istagi ham qolmagandi. Lavw ichki osoyishtaligini saqlagan, taqdir tayyorlagan har qanday sinovga yuz tutishga tayyorligini his qilgan holda shunchaki oldinga yurardi.

Bazaga qaytgach, ryukzakni laboratoriyaga olib bordi va jihozlarni o‘z joylariga qo‘ydi. Keyin beshta ekinzorning hammasini aylanib chiqdi, ikki kun oldin ekilgan butachalar qanday o‘sayotganini ko‘rdi, robotlar va dronlar bilan muloqot qildi, ustaxonaga va ombor Ovaliga kirib chiqdi. Hamma narsa benuqson ishlardi. Baza ERi barcha jarayonlarni aniq boshqarar, robotlar va dronlar esa tez va hamjihatlikda harakat qilardi.

Tekshiruvni tugatgach, Lavw buyumlarining bir qismini Donk-Tizimga ko‘chirib, ularni o‘z joylariga ehtiyotkorlik bilan joylashtirdi. Uning xizmatdagi sayyoralararo kemasi allaqachon ota-onasining mulki, Ariznadagi kvartirasi va bazaning o‘zidan keyingi yana bir uyiga aylangan edi. Aynan Donk bu joylarning barchasini bir-biriga bog‘lab, xo‘jayini va uning yuklarini tizimning bir burchagidan boshqasiga tashirdi. O‘qish yillari davomida Lavw ustozi San Tagon va hamkasblari bilan birga butun Asterrani aylanib uchgan, uning har bir qit’asi va ko‘plab orollarida bo‘lgan edi. Ular o‘simlik va hayvonot dunyosini o‘rganishgan, ilmiy loyihalarda qatnashishgan, vulqonlar og‘ziga nazar tashlashgan va sayyora yuzasi ostiga chuqur tushishgan.

Shu yillar ichida Donk Lavw uchun haqiqiy do‘stga aylangan, uning yonida bo‘lishning o‘ziyoq yoqimli edi. Hozir ham u Donkning oldiga biror ish qilish, nimanidir so‘rash yoki tekshirish uchun kelmagandi. U shunchaki bir oz uning yonida bo‘lib, hayotining yangi, nihoyatda muhim bosqichi oldidan kuch to‘plashni istardi.

14. Erzettadagi so‘nggi oqshom

Uchib ketishiga olti soat qolgan edi. Barcha zarur ishlar allaqachon bajarilgan, shuning uchun Lavw oqshomning qolgan qismini o‘z huzur-halovati uchun o‘tkazishga qaror qildi. Quyosh hali botmagan ekan, u sohilda biroz yotib, yana bir bor dengiz suviga sho‘ng‘imoqchi edi.

Donkdan chiqib, Lavw har doimgidek shimoliy darvozadan o‘tdi va sharq tomon yo‘l oldi. Yo‘lda buloq yoniga kirdi. Buloqning zilol suvidan to‘yib ichgach, beligacha yechindi, mokasinlarini yechib, sharshara oqimi ostiga turdi. Tirik suvning salqinligidan huzurlanib, o‘zida g‘ayrioddiy kuch-quvvat oqimini his etgancha, shaffof suv oqimlari orasidan olamga boqardi. Suv jilolanib, tovlanar, goh makonni egri-bugri qilib ko‘rsatar, goh narsalarni uzoqlashtirib yoki yaqinlashtirar, goh esa hamma narsani asl holicha namoyon etardi.

Yana biroz yalangoyoq sayr qilgach, Lavw chanqog‘ini qondirgani va olov marosimidan keyin tanasini sovitgani uchun suvga minnatdorchilik bildirdi. Buyuk unsurga uni poklagani, doimo kuch-quvvat bilan to‘ldirgani, o‘zining va butun atrofdagi olamning bir qismi bo‘lgani uchun tashakkur aytdi.

Ko‘ylagi va mokasinlarini qo‘liga olib, Lavw yonbag‘irdan pastga, dengiz tomon yurdi. U yerda, mubolag‘asiz, borliqning jannatmonand bir go‘shasida, qizigan qum ustiga cho‘zilib, tanasini o‘zining ona yulduzi nurlariga tutdi. Ular tanasini isitib, nurga to‘ldirishini istardi. U qum ustida dumaladi, to‘lqinlar tomon yugurdi, yana yotib, ustiga iliq oppoq qum sepdi. Qum oftobda qoraygan terisiga yopishar, keyin quyoshda tez qurib, yoqimli mayda donachalar bo‘lib to‘kilib tushardi.

Keyin Lavw sohil bo‘ylab yurib, chiroyli chig‘anoqlar va toshchalarni terdi. Yana dengizga kirib, qirg‘oqqa yopirilayotgan to‘lqinni qarshi olar, keyingisining ostiga sho‘ng‘ir va qirg‘oq yaqinidagi suvosti olamidan zavqlanardi: rang-barang baliqchalar, yorqin marjonlar va suvni tubigacha yorib o‘tgan yorug‘lik nurlarini tomosha qilardi. So‘ng qirg‘oqqa chiqib, shunchaki qum ustida yotar, moviy osmonga mahliyo bo‘lar, dengiz shabadasidan nafas olar va to‘lqinlar shovqinini tinglardi.

Dam olishdan to‘yib huzurlangach, u yana bir marta suvga sho‘ng‘idi, ho‘l tanasiga ko‘ylagini kiyib, qirg‘oq bo‘ylab yurdi. Sohilning shimoliy chekkasidan uncha uzoq bo‘lmagan joyda kosalarida to‘q sariq dog‘lari bor, unga allaqachon tanish toshbaqalar qirg‘oqqa chiqib olishgan edi. Ularni cho‘chitib yubormaslik uchun Lavw jonivorlarni chetlab o‘tdi va uzoqdan qo‘l silkitdi.

Keyin so‘qmoq bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilib, kichik tog‘dan o‘tdi va katta tog» cho‘qqisi tomon yo‘l oldi. Tosh supaga chiqib, Lavw yuzini olamga qaratdi va chuqur-chuqur nafas olib, o‘zini toza, musaffo havo bilan to‘ldira boshladi.

U bir muddat cho‘qqida o‘tirib, atrofdagi manzarani diqqat bilan tomosha qildi va uni xotirasida saqlab qolishga urindi. Bu yerdan baza, ichki o‘rmon, tepaliklar va oynadek yaltirab turgan ko‘l yaqqol ko‘rinardi. Suv atrofida yana o‘rmon jonivorlari to‘plangan edi. Ular navbatma-navbat qirg‘oqqa yaqinlashib, suv ichishar va qalin chakalakzor orasida ko‘zdan g‘oyib bo‘lishardi.

Tog‘dan tushgach, Lavw baza tomon yo‘l oldi. Olmazor yonidan o‘tayotib, sevimli mevasidan uzib olish imkoniyatini qo‘ldan boy bermadi. U atrof manzaralaridan zavqlanib, pishgan olmani tishlab yegancha shimoliy darvoza tomon shoshilmay yurardi.

Quyosh botish vaqti yaqinlashardi. Baza hududini o‘rab turgan o‘rmon ustida, ayniqsa tog‘ning sharqiy yonbag‘rida shom qorong‘iligi quyuqlasha boshlagan, ammo so‘qmoq hali ham yaxshi ko‘rinib turardi. Shimoliy darvoza, kerak bo‘lganidek, qulflangan edi, biroq Lavw yaqinlashishi bilan qulf avtomatik ravishda ochilib, darvoza ham ochildi.

Uchib ketishiga uch soat qolgan edi. Lavw bu vaqtni gulxan yonida o‘tkazishga qaror qildi. Turar joy Ovaliga kirib, patnisga suv to‘ldirilgan grafin, katta kosa, bir nechta turli sabzavot, ziravor, bir paketcha choy, asal qo‘shilgan quritilgan mevalar va oshxona pichog‘ini joyladi. Keyin o‘choq yoniga chiqdi.

Robotlar o‘tin zaxirasini allaqachon to‘ldirib qo‘yishgan edi va Lavw ularga xayolan minnatdorchilik bildirdi. O‘tinlarning yarmini o‘choqqa terib, olov yoqdi. Gulxan alangalanib olguncha sabzavotlarni to‘g‘radi, ziravor qo‘shdi va kresloga qulay joylashdi.

Lavw yangi tayyorlangan salatni yeb, goh olovga, goh quyosh botishiga qarab qo‘yardi. Kosani bo‘shatgach, yana bir muddat oltinrang quyosh va qizarib ketgan ufqni tomosha qildi. Quyosh okeanning moviy suvlari ortiga butunlay yashiringach, Lavw dushga yo‘l oldi.

Avval u mochalka bilan yaxshilab yuvindi, chayindi va bochkaga tushdi. U yerda ancha uzoq o‘tirdi: goh suvga sho‘ng‘ir, goh teri teshikchalarini tozalovchi vositalar va xushbo‘y moylar qo‘shilgan suvda shunchaki o‘tirardi. Cho‘milishdan to‘ygach, Lavw odatdagi usulda tashqariga chiqdi: qo‘llari bilan bochkaning chetlariga tayanib, orqaga umbaloq oshdi va oyoqlari bilan yerga qo‘ndi.

U yana bir marta dushda chayindi, artindi, kiyindi va gulxan yoniga qaytdi. O‘choqqa o‘tin qo‘shib, choynakka suv quydi va uni panjara ustiga qo‘ydi. Suv qaynagach, sevimli krujkasida sevimli choyini damladi va sabr bilan kutishga tushdi.

Atrof nihoyatda shinam edi: dengizdan esayotgan yengil shabada, ichki o‘rmondan kelayotgan qushlar ovozi va o‘tinlarning mayin chirsillashi.

To‘satdan Amulet signal berib, yashil chirog‘i miltillay boshladi. Lavw aloqani yoqdi. Ekranda undan biroz kattaroq yosh yigit paydo bo‘ldi. U uchuvchi kreslosida o‘tirar, o‘ng oyog‘ini qo‘ltiqtirgich ustiga tashlab olgan edi.

— Salom, birodar. Qalaysan? — deb oddiygina so‘radi u.

— Salom, birodar. Hammasi yaxshi. Bir soatdan keyin Ariznaga uchaman, — deb javob berdi Lavw.

— Zo‘r. Erzettada ishlar qalay? Hamma narsa gullab-yashnayaptimi?

— Bu aniq, Krin. Har doimgidek go‘zal. O‘zingning rejalaring qanday? Uyga qachon qaytasan?

— Eshit, Lavw, aynan shu sababli sen bilan bog‘landim. Yukni bir kun oldinroq olishga muvaffaq bo‘ldim. Biroz tezlikni oshirdim, endi olti soatdan keyin tizimga kiraman. Atigi bir necha yorug‘lik yili qoldi. Sendan bir narsani iltimos qilmoqchi edim: agar ertaga yukni topshirishga ulgursam, meni Armastadan olib ket. Sening ziyofatingga juda borgim kelyapti, xotinim va bolalarimni ham sog‘indim, — dedi Krin.

— Xo‘p, birodar. Armastaga uchib o‘taman. Avval akademiyadagi barcha ishlarimni tugataman, keyin darhol sening oldingga jo‘nayman.

— Zo‘r. Tizimga kirganimda yana bog‘lanaman. Bu signal kechikishi tufayli tuzukroq gaplashib ham bo‘lmayapti. Xayr, Lavw.

— Xayr, birodar, — deb javob berdi Lavw va aloqani uzdi.

Krin haq edi: signal bunchalik kechikkanda muloqot qilish oson emasdi. Sayyoralar bir-biridan eng uzoq masofada joylashganida ham Asterradan signal bor-yo‘g‘i ikki soniyada yetib borsa, Krin qo‘ng‘iroq qilayotgan joydan o‘nlab baravar ko‘proq vaqt talab etilardi. Hatto Metropolisni Quyosh tizimi bilan bog‘lab turuvchi maxsus tarmoq orqali ham shunday edi.

Lavw damlangan choyini olib, bir necha qultum ichdi va ustidan asal qo‘shilgan quritilgan mevalardan yedi. U parvoz oldidan to‘yib ovqatlanishni yoqtirmasdi. Qolaversa, kechqurun uyda uning qaytishi sharafiga katta ziyofat kutayotgan edi. Ustozi San Tagon ham, odatdagidek, uni tushlikka taklif qilishi aniq.

Lavw xayolan allaqachon uyda, qarindoshlari va do‘stlari davrasida edi. Avval, rejalashtirilganidek, yarim kunga Ariznaga borib, yarim yil davomida bajargan ishlari haqida hisobot berardi. Keyin uni yangi lavozimga rasmiy tayinlash marosimi bo‘lib o‘tardi — u akademik maqomiga o‘tardi. So‘nggi soatlarda u hali shogird hisoblanardi, ertadan boshlab esa endigina o‘n to‘qqiz yoshga kirganiga qaramay, o‘zi shogirdlar qabul qila olardi. O‘zib Ketuvchilar uchun bu mutlaqo odatiy hol edi.

Endi eng muhimi karantindan o‘tish edi. Aks holda yangi maqomni unutishga to‘g‘ri kelardi. Lavw xotiralar uning maydon tuzilmasidagi izlarni kuchaytirmasligi uchun o‘tgan tunni eslamaslikka harakat qilardi. Ha, u olov bilan poklanish marosimidan o‘tgan edi, ammo biomaydonni butunlay tozalash uchun buning o‘zi yetarli emasdi. Lavw buni tushunardi, biroq vaziyatga ko‘nikib, o‘zini taqdir ixtiyoriga topshirdi. Qo‘lidan kelgan hamma ishni allaqachon qilgan edi. Agar unga faoliyatini yakunlab, dehqon bo‘lish yozilgan bo‘lsa, demak, shunday bo‘lsin.

U choyini ichib tugatdi, yana biroz cho‘g‘lanib turgan ko‘mirlarga qarab o‘tirdi, keyin atrofni yig‘ishtirib, gulxanga suv quydi. Shundan so‘ng hamma narsa joyidaligini tekshirish uchun bazani oxirgi marta aylanib chiqdi. Barcha buyumlar o‘z joyida ekaniga ishonch hosil qilgach, Lavw turar joy Ovaliga kirdi, yotoqxonaga ko‘tarildi, xalatini yechib, toza ichki kiyim va akademiya shogirdining kostyumini kiydi. Keyin botinkalarini kiyib oldi.

Oshxona bo‘limida u yog‘och stol yoniga o‘tirib, shoshilmasdan bilagiga bilaguzukni taqdi. So‘ng bir necha daqiqa qimirlamay, ichki sezgilariga quloq tutdi. O‘rnidan turib, bir necha qadam uzoqlashdi va ortiga o‘girilib, stolga yana bir bor qaradi. Lavw uni ikki yil oldin o‘z qo‘llari bilan yasagan edi.

O«shanda ota-onasinikida ta’tilda bo‘lganida, u otasi, ikki akasi va opasining eri bilan birgalikda oshxona stollari yasashga qaror qilgan edi. Lavw echkicha-robotlar yordamida betaraf o‘rmonlardan mos daraxt tanalarini topdi. Kuchli bo‘rondan keyin u yerda shamolning shiddatli zarbalariga dosh berolmay qulagan ko‘plab daraxtlar qolgan edi. Butun jarayonni tasvirlab o‘tirmayman, faqat shuni aytamanki, Lavw o‘nta stolning ichida aynan shu stolni eng yaxshisi deb hisoblardi. Kichik bir san’at asari yaratilgan edi. Inson biror ishni mehr bilan bajarib, unga qalbining bir bo‘lagini bag‘ishlaganida shunday bo‘ladi. Shunga o‘xshash stol uning Ariznadagi kvartirasida ham bor edi.

Lavw hovlidan o‘tib, o‘zining Donk-Tizimi tomon yo‘naldi va qat’iyat bilan trap bo‘ylab yugurib ko‘tarildi. Butun kemani kesib o‘tib, oldingi boshqaruv bo‘limiga yetib keldi. Xona uncha katta emasdi. Markazda keng qo‘ltiqtirgichli kreslo turardi. Uning o‘ng qo‘l uchun boshqaruv toshi, chap qo‘l uchun esa joystigi bor edi.

Lavw qulay kresloga o‘tirib, zumradni eslatuvchi yarim doira shaklidagi qirrali toshga barmoqlarini tekkizdi. Tosh darhol ichidan turli ranglarda porlay boshladi va o‘ng tomonda ekran paydo bo‘ldi.

Lavw joystikni ushlab, bosh barmog‘ini uning harakatchan yuqori qismiga tekkizdi va chap boshqaruv blokini faollashtirdi. Chap tomonda Donk tasviri aks etgan ikkinchi ekran paydo bo‘ldi. Uchish oldidan barcha tizimlarni oxirgi marta tekshirib chiqqach, u tungi parvoz uchun yoritish tizimini yoqdi va buyruq berdi:

— Sayyoralararo harakatlanish tizimi ishga tushirilsin. Manzil — karantindan o‘tish markazi. Fahta. Start.

Kema yerdan ohista ko‘tarildi.

15. Almashtirish

Chiroyli to‘q sariq kombinezon kiygan qirq yoshlardagi erkak ikki kishilik kvadrotsiklni aylanib ko‘zdan kechirardi. Yirik, yerga tirmashuvchi tikanlari bor to‘rtta kuchli gusenitsali qurilma yuqoridan va haydovchi tomondan qush patlarini eslatuvchi shakldagi ko‘rkam qanotlar bilan qoplangan edi. Butun kvadrotsikl to‘rtta qanoti va ularning orasida yirtqich qushning boshi bo‘lgan g‘ayrioddiy jonzotga o‘xshardi. Ana shu «bosh» ichida uchuvchi kreslosi, uning bevosita ortida esa yo‘lovchi o‘rindig‘i joylashgan edi. Rul buqaning shoxlarini eslatardi.

Angarda xuddi shunday, havosiz fazoga chiqish uchun mo‘ljallangan kombinezonlar kiygan yana yetti kishi bor edi. Ular ham o‘z kvadrotsikllari atrofida kuymalanishardi: korpuslarni artishar, dvigatel panellarini ochib-yopishar, quvnoq jilmayib, kulishgancha o‘zaro gaplashishardi.

— Salom, Atol! Bugun guruhga sen boshchilik qilasan. E’tirozing yo‘qmi? — deb so‘radi kvadrotsikli yonida turgan guruh komandiri Karu.

— Salom, Karu! E’tirozim yo‘q. Tayyorman! — deb javob berdi Atol.

— Ajoyib. Tayyorgarlik uchun ikki daqiqa. Yetakchi — Atol, men esa guruhning oxirida yuraman, — deb hamma eshitadigan qilib baland ovozda e’lon qildi Karu va kaftlarini bir-biriga urdi. — Qani, ketdik!

Hamma darhol skafandr-shlemlarini kiyib, ularni kislorod yetkazib berish, shamollatish va isitish tizimlariga ulay boshladi. Atol ikki yonida kichik qanotchalar bo‘lgan shlemni tezda boshiga kiydi, uni kombinezoni bilan birlashtirdi va ichki ekranni yoqdi. Shaffof yuzniqobda himoyalovchi oynasimon parda paydo bo‘ldi. U haydovchi o‘rindig‘iga o‘tirib, dvigatelni ishga tushirdi.

— Birinchi tayyor.

— Ikkinchi tayyor, — deb javob berdi qo‘shni kvadrotsikl uchuvchisi. Uning tasviri ekranning yuqori qismida paydo bo‘ldi.

Qolgan olti ishtirokchi ham birin-ketin tayyorligini tasdiqladi.

— Tunnelga chiqamiz, — deb buyruq berdi Atol.

Angarning chiqish darvozalari ochildi va hamma yetakchining ortidan quvurni eslatuvchi uzun, yarim doira shaklidagi inshootga kirib bordi. Oxirgi kvadrotsikl ham to‘planish tunneliga kirgach, orqa darvozalar yopildi, oldingilari esa asta-sekin ochila boshladi.

Chap tomonda bir-birining ustiga joylashtirilgan beshta sariq chiroq yondi. Eng pastdagisi yashil rangga o‘tdi. Uchuvchilar kutib turgan paytda germetiklikni bekor qilish jarayoni kechardi: xonadagi havo so‘rib chiqarilardi. Kombinezonlarning biroz shishgani va tanada yengillik hissi paydo bo‘lgani shundan dalolat berardi.

Tunnelning shaffof devorlari orqali qo‘shni to‘planish bo‘limlaridan boshqa guruhlar chiqib kelayotgani ko‘rinardi. O‘ng tomonda katta g‘ildirakli mototsikllar Fahtaning kengliklariga otilib chiqdi. Chap tomonda esa yirik avtomobillardan iborat guruh allaqachon qum tepaligidan oshib, birin-ketin uning ortida ko‘zdan g‘oyib bo‘lgan edi.

Uchinchi chiroq yashil rangda yondi. Darvoza tepasida «2» raqami paydo bo‘ldi.

— Ikkinchi yo‘nalish bo‘ylab yuramiz: avval Katta kanyonga, keyin meteorit to‘piga boramiz va ortga qaytamiz. Hammaga maroqli poyga tilayman, — dedi Atol.

Guruh bunga dvigatellarning bo‘kirishi bilan javob berdi. Atol ham gazni oshirdi. To‘rtinchi chiroq yashil rangga o‘tgach, hamma tormozni bosib turgan holda tezlik rejimiga o‘tdi. Beshinchi chiroq yonishi bilan Atol tormozni qo‘yib yubordi va kvadrotsiklning old qismini biroz ko‘targancha, katta tezlikda tunneldan otilib chiqdi. Guruh Katta kanyon tomon intildi.

Atol oldinda yelib borar, ortidan chang ko‘tarib, toshlarni har tomonga sochardi. Birinchi to‘siq — kichik do‘nglikdan u tezligini pasaytirmay oshib o‘tdi. Undan tramplindek havoga ko‘tarilib, yumshoq qum ustiga qo‘ndi. So‘ng xuddi shu shiddat bilan oldinga otildi. Erkin parvoz hissi, hayajon va ichidan otilib chiqib, uni olg‘a eltuvchi qudratdan quvonib, baland ovozda hayqirdi. Qolgan uchuvchilar ham qichqira boshlashdi. Aloqa efiri baxtiyor ovozlarning shovqiniga to‘ldi.

Ko‘p o‘tmay guruh baland qum tepaligiga ko‘tarildi. U uzoqdan aslidan ancha tikroq ko‘rinardi. Kvadrotsikllar cho‘qqiga osonlik bilan chiqib, qum tog‘ining ortida ko‘zdan g‘oyib bo‘lishdi. Bu tepalik aslida kraterning cheti ekan. Tekis yuzaga chiqqach, tezlik va ekstremal sarguzasht ishqibozlari yirik xarsanglar hamda chuqur o‘ralarni aylanib o‘tgancha yana oldinga yelib ketishdi. Ular zavq-shavq bilan bir-birlariga yetib olishar, quvib o‘tishar, gusenitsalari ostidan tosh va qum favvoralarini otiltirishardi.

Atol o‘z vaqtida kuzatuv oynasi ortiga engashishga ulgurdi. Katta tosh biror narsaga urilib qaytgancha uning boshi ustidan uchib o‘tdi va shlemiga sal tegib ketdi. U beixtiyor ko‘zlarini yumib oldi. Ko‘zlarini ochganida esa ro‘parasida ulkan xarsangni ko‘rdi. Tosh Oy tuprog‘idan chiqib turar, ammo undan oldin o‘tib ketgan kvadrotsikllarning gusenitsalari ko‘targan chang tufayli so‘nggi lahzagacha ko‘rinmay qolgan edi.

Atol rulni keskin chapga burdi, biroq inersiya tufayli mashinaning orqa o‘ng gusenitsasi baribir xarsangga tegib ketdi. Kvadrotsikl aylanib ketdi va haydovchini uloqtirib yuborgancha umbaloq osha boshladi. Atol toshloq yuzaga qulab tushdi va boshini shu qadar qattiq urdiki, shlemining yuzniqobi darz ketib, ichidagi havoni tashqariga chiqara boshladi.

Orqadan kelayotganlar darhol to‘xtashdi.

— Hamma to‘xtasin! Birinchi toshga urildi, — degan Karuning ovozi eshitildi.

U birinchi bo‘lib hushsiz yotgan Atolning yoniga yugurib keldi va kaftini darz ketgan yuzniqobga bosdi. Qolganlar ham yetib kelib, yordam taklif qilishdi va jabrlanuvchini ko‘tarishga urinishdi. Karu esa angardan allaqachon uchib chiqqan qutqaruvchilar yetib kelmaguncha unga tegishni taqiqladi.

U Atolni bir necha marta chaqirib, yelkasidan ehtiyotkorlik bilan silkitdi. Atol deyarli darhol hushiga kelib, o‘tirib oldi.

— Ahvoling qalay, birinchi?

— Chidasa bo‘ladi. Quloqlarim biroz shang‘illayapti.

— Nima bo‘ldi? Nega aylanib o‘tmading?

— Ulgurmadim. Chang ko‘rishimga xalaqit berdi. Toshni payqaganimda chapga burilishga urindim, lekin mashina sirpanib ketdi. Mana shunday ko‘ngilsiz ish bo‘ldi, — dedi Atol xomush ohangda.

Ular gaplashib turgan paytda yonlariga qutqaruv Donki qo‘ndi. Atol o‘rnidan turib, ikki kishining yordamida uchish apparatiga kirdi.

— Karu, kvadrotsiklimni angarga yuboringlar. Men uni albatta ta’mirlayman, — deb iltimos qildi Atol ketayotib.

Uni Tarna kasalxonasiga olib borishdi. U yerda shifokorlar hayrat bilan yengil miya chayqalishidan boshqa hech qanday jarohat topishmadi. Zarur tibbiy yordamni olgach, Atol yarim soat o‘tar-o‘tmas klinikadan chiqib, osma piyodalar yo‘li bo‘ylab uyiga piyoda yo‘l oldi.

Bunday yo‘llar tarmog‘i butun shaharni o‘rab olgan bo‘lib, qirq metr balandlikda bir sferadan boshqasiga o‘tardi. Ulardan aholi zich joylashgan megapolisning tor ko‘chalari orasidan yurishni istamaganlar foydalanishardi.

Poytaxt Tarna Erzetta okrugining markazi bo‘lib, moviy sayyoraning eng katta yo‘ldoshi — Fahtada joylashgan edi. Bu yo‘ldoshda atmosfera yo‘q edi, shuning uchun barcha shaharlar yarmigacha tuproqqa botirilgan ulkan shisha sferalar ichida joylashgandi.

Tarnada qariyb olti million kishi yashardi. Shahar diametri besh kilometr bo‘lgan bitta markaziy sfera va uning atrofida joylashib, unga tutashgan o‘nta kichikroq sferadan iborat edi. Kichik sferalardan turli tomonlarga dumaloq yoki oval shakldagi yarim shaffof tunnellar tarqalib ketgan bo‘lib, ular ham yarmigacha tuproqqa botirilgan edi.

Tunnellarning yuqori qismidan g‘ildirakli va antigravitatsion transport uchun yo‘llar o‘tardi. Pastki qismida esa temiryo‘l liniyalari va asosiy kommunikatsiyalar joylashgan edi. Tunnellar uchta asosiy turga bo‘linardi: diametri yigirma metrli tunnellar poytaxtni yirik shaharlar bilan bog‘lardi, o‘n ikki metrlilari shahar atrofi va sanoat hududlariga olib borardi, sakkiz metrlilari esa hamma joyda ishlatilardi.

Sferalar va tunnellardan tashqari silindrlar ham mavjud edi. Bular qisman tuproqqa botirilgan yoki butunlay yer yuzasidan ko‘tarilib turgan sanoat hududlari edi. Turli o‘lchamdagi ana shu uch me’moriy shakldan butun yo‘ldoshni qamrab olgan shaharlar, shaharchalar va yo‘llar tashkil topgan edi.

Fahtada jami yigirma besh millionga yaqin odam yashardi. Bu okrugning eng zich aholi yashaydigan hududi edi. Qolgan ikkita yo‘ldoshda va Erzettaning o‘zida esa bir milliondan sal ko‘proq aholi bor edi. Sayyora atrofida yana bir sun’iy yo‘ldosh aylanardi. Unda boshqa obyektlar qatori yopiq Erzetta sayyorasiga kirish-chiqishni nazorat qilish, tekshiruv va karantin markazi joylashgan edi. Aynan shu yerda Atol revizor bo‘lib ishlardi: kelayotgan va jo‘nab ketayotgan kemalar, yo‘lovchilar hamda yuklarni tekshirardi.

Ishi unga yoqar va yaxshi haq to‘lanardi. Uning ish smenasi besh soat oldin tugagan edi. Shundan keyin biroz uxlab, darhol o‘zining sevimli ko‘ngilochar mashg‘uloti — poygada qatnashish uchun jo‘nagandi. Atolning oilasi yo‘q edi, shu sababli uyiga hech qachon shoshilmasdi. Ammo uning sevimli ayoli bor edi. U butun hafta davomida sayyorada ishlardi, faqat dam olish kunlari ular er-xotindek birga yashashardi: yo ayol Fahtaga uchib kelardi, yo Atolning o‘zi uning oldiga borardi.

Atol osma yo‘l bo‘ylab shoshilmay yurib, o‘tish yo‘lagining shaffof devorlari orqali ona shahrini tomosha qilardi. Kichik sferalardan biridagi klinikadan uning kvartirasigacha uch kilometr edi. U yo‘lning yarmidan ko‘pini bosib o‘tgan, ayni paytda kichik va markaziy sferalar chegarasidan o‘tayotgan edi. Shu payt Amuletiga qo‘ng‘iroq keldi. Atol moviy toshga tegdi.

— Xayrli kun, Atol! — dedi katta binoning yo‘lagi bo‘ylab yurib ketayotgan keksa erkak.

— Assalomu alaykum, komandir.

— Bugun poygang borligini bilaman, lekin baribir sendan yordam so‘ramoqchiman. Uchinchi smenadagi revizorlar kasal bo‘lib qolishdi. Ulardan biri uzoq vaqt ishga chiqa olmaydi, ikkinchisi esa faqat birinchi smenaga chiqa oladi. Albatta, sen dam olishdan voz kechib, bugun tunda uning o‘rniga ishlashga rozi bo‘lsang, — dedi komandir ehtiyotkorlik bilan.

— Xo‘p, komandir. Uchinchi smenaga chiqaman. Baribir poygani to‘xtatishga to‘g‘ri keldi — toshga urilib, kvadrotsiklimni pachaq qildim.

— O‘zingga hech narsa bo‘lmadimi? — deb xavotir bilan so‘radi komandir.

— Yo‘q, hammasi joyida. Hozirgina klinikadan chiqdim. Jiddiy hech narsa yo‘q. Hech qanday cheklovsiz ishlay olaman.

— Ajoyib, Atol. Senga rahmat. Ko‘rishguncha, — dedi komandir yengil tortgani yaqqol sezilib va aloqani uzdi.

Atol allaqachon markaziy sfera bo‘ylab yurardi. Uning markaziy qismida faqat baland binolar qad rostlagan, ayrim osmono‘par binolarning balandligi bir kilometr va undan ham ortiq edi. Ularning shisha va oynasimon fasadlari qo‘shni minoralarning yorug‘ligini aks ettirib, butun hududni nurga burkangan shaharga aylantirardi.

U beixtiyor sevimli ayoli bilan shu osmono‘par binolar bo‘ylab sayr qilganlarini esladi. Ular, chamasi, deyarli har birida bo‘lishga ulgurgan edilar. Ayniqsa, bog‘lar va xiyobonlar hududi ularga yoqardi. Ular qo‘l ushlashib, daraxtlar orasida shoshilmay sayr qilishar va nihoyat Asterraga — o‘rmonga yaqinroq, undan ham yaxshisi, dengiz sohiliga yoki manzarali daryo bo‘yiga ko‘chib o‘tadigan kunlarini orzu qilishardi. Ular o‘n yildan ortiq vaqt davomida birga edilar, ammo bu orzu hamon ortga surilardi. Aslida esa hozirgi hayot ikkalasini ham to‘liq qoniqtirardi. Atol katta shahar odami edi. U Tarnada, kichik sferalardan birida tug‘ilib o‘sgan, ota-onasi hamon o‘sha yerda yashardi.

Ko‘p o‘tmay uning uyi ko‘rindi. Osma yo‘lning bir tarmog‘i uzun turar joy binosining o‘n ikkinchi qavatidagi yon kirish eshigiga to‘g‘ri olib borardi. Atol ichkariga kirib, keng yo‘lakdan o‘tdi va liftga chiqdi. Balandlikdagi piyodalar yo‘llari tarmog‘ining asosiy afzalliklaridan biri ham shu edi — kvartiragacha atigi bir necha daqiqada yetib olish mumkin edi.

Atol kalit vazifasini bajaruvchi uzuk yordamida kirish eshigini ochib, ichkariga kirdi.

Kvartira unchalik katta bo‘lmasa-da, keng va shinam edi. Yaltiraguncha sayqallangan qizil yog‘och polning ayrim joylariga och rangli yumshoq gilamlar to‘shalgan edi. Xonalarning joylashuvi sodda va qulayligi bilan ajralib turardi. Aslida bu balandligi uch yarim metr, eni sakkiz metr va uzunligi o‘n olti metr bo‘lgan bir butun makon edi. Qalin devorlar, shift va pol shovqin, suv va havoni o‘tkazmasdi — bu sferaning germetikligi buzilishi ehtimoliga qarshi ko‘rilgan chora edi.

Kirish eshigidan balkongacha eni ikki metr, uzunligi o‘n metrcha bo‘lgan keng yo‘lak cho‘zilgan edi. Uning ikki tomonida ikkita xona, hojatxona va omborxona joylashgan bo‘lib, har birining maydoni to‘qqiz kvadrat metr edi. Undan narida dam olish hududi, uning qarshisida esa yozuv stoli va kitob javoni bor ish xonasi joylashgandi. Balkonga chiqish eshigi o‘rnatilgan panoramali shisha devor yonida yotoqxona, uning qarshisida esa o‘rtasiga dumaloq stol qo‘yilgan ochiq oshxona bor edi.

Balkon keng bo‘lib, o‘lchami olti metrga sakkiz metr edi. Shisha to‘siqni surib, balkon maydonini kattalashtirish yoki kichraytirish mumkin edi. Zarurat tug‘ilganda esa uni butunlay olib tashlab, balkonni kvartiraning davomiga aylantirishardi. Bu yerda katta tuvakda uch metrli daraxt o‘sardi, turnik, kichik yozuv stoli va tebranma divan turardi. Hamma yoqda gullar va manzarali o‘simliklar yashnab turardi.

Deyarli butun shahar ko‘kalamzorlikka burkangan edi. Qonunga ko‘ra, shahar hududining yigirma foizi ko‘kalamzorlashtirish uchun ajratilishi kerak edi. Ammo aslida yashil o‘simliklar ancha ko‘p edi — balkonlar, tomlar va kvartiralardagi daraxt hamda o‘simliklar ham hisobga olinsa. Bularning barchasi shinam muhit yaratib, havo sifatini sezilarli darajada yaxshilardi.

Atol birinchi bo‘lib kiyinish xonasiga kirdi, kiyimlarini yechib, dushga yo‘l oldi. Keyin balkonga chiqib, turnikda o‘n marta tortildi. Yengil miya chayqalishiga qaramay, o‘zini g‘ayrioddiy darajada yaxshi his qilayotganini hayrat bilan payqadi. Odatda sakkizinchi tortilishdan keyin kuchi kamayishni boshlardi, hozir esa o‘n martani hech qanday qiyinchiliksiz bajardi va yana bir necha marta tortila olishini sezdi. Fikrlari ham hayratlanarli darajada tiniq va xotirjam edi. Faqat quloqlaridagi yengil shovqin darz ketgan shlem va yaqinda yuz bergan yiqilishni eslatib turardi.

Kiyinib olgach, Atol baliqchalarga yem berdi, bir stakan sharbat ichdi va yana kiyinish xonasiga kirdi. U yerda ikki qator g‘ildirakli rolikli konkilarini kiyib, yuqori yopishqoq bog‘ichlarini mahkamladi.

Smena boshlanishiga bir soatdan sal ko‘proq vaqt qolgan edi. Atol kvartiradan chiqib, yo‘lak bo‘ylab rolikda harakatlana boshladi. Tezda osma yo‘lga chiqib, oyoq uchidagi elektr yuritma tugmasini bosdi va roliklar o‘z-o‘zidan tezlik ola boshladi. Piyodalar va yuguruvchilarni ehtiyotkorlik bilan quvib o‘tgancha, Atol shahar markaziga shiddat bilan yaqinlashardi.

Hozir u Tarnaning markaziy qismini suv halqasidek o‘rab olgan kanal ustidan o‘tib borardi. Suv yuzasida yaxtalar, qayiqlar va sayr katerlari sirg‘alib suzardi. Sohillarda chiroyli daraxtlar o‘sar, yodgorliklar, ayvonchalar, o‘rindiqlar va kichik restoranlar joylashgan edi. Yo‘laklar bo‘ylab shahar aholisi oqshom salqinidan bahramand bo‘lib, shoshilmay sayr qilishardi.

Atol jilmayib, bundan atigi bir hafta oldin sevimli ayoli bilan sayr yaxtasida shahar markazini bir necha bor aylanib chiqqanlarini esladi. Keyin ular suv bo‘yidagi kichik restoranda o‘tirishgan, xiyobonlar bo‘ylab sayr qilishgan, osmono‘par binolardan biridagi savdo markaziga kirishgan edi. Kechga yaqin esa bir-birlarini quchoqlab, xaridlarga to‘la sumkalarni ko‘targancha, shoshilmay o‘zlarining shinam uyalariga qaytishgan. Katta shaharning odamlar bilan gavjum changalzoridan keyin oqshomni faqat ikkovi birga, huzur-halovatda o‘tkazishni istashgan edi.

Markaziy sferaning eng tubidan cho‘qqisigacha diametri yuz metrcha bo‘lgan, o‘n qirrali ulkan gumbaz tayanchi ko‘tarilib turardi. Uning har bir qirrasi bo‘ylab liftlar va vertikal yo‘lovchi vagonlari harakatlanardi. Ichkarisida esa gumbaz ostida joylashgan kosmoportdan yuklarni shaharning yerosti qismiga yetkazib beruvchi yuk ko‘targichlar bor edi. U yerdan yuklar transport tarmog‘i bo‘ylab taqsimlanardi.

Markaziy tayanchning o‘rta qismidan tarqalgan gorizontal to‘sinlar sferani yuqori va pastki qismlarga ajratardi. Sferaning devorlari juda qalin bo‘lib, ularda uzunligi ikki kilometrcha keladigan cho‘ziq, yarim shaffof derazalar mavjud edi. Shaklan ular olma bo‘laklarini eslatardi: yuqori qismi tor, pastga qarab esa asta-sekin kengayib borardi. Yerosti qismida derazalar yo‘q edi. U yerda metall va betondan yasalgan qobiq inshootga qo‘shimcha mustahkamlik berar va odatiy poydevor qurish zaruratini yo‘qotardi. Fahtadagi barcha katta va kichik sferalar ham xuddi shu tamoyil asosida qurilgan edi.

Markaziy ustungacha katta tezlikda yetib kelgan Atol so‘nggi lahzada yopilayotgan lift eshiklari orasidan ichkariga kirib olishga ulgurdi. U o‘tirmadi, katta deraza yonida tik turib qoldi. Ikki kilometr balandlikka ko‘tarilish olti daqiqa davom etdi. Lift yuqoriga ko‘tarilar ekan, Atol shaharga mahliyo bo‘lib qarar, baland binolar uyumi orasidan o‘zining sevimli joylarini izlardi. Tarna markazidagi binolar bir kilometrdan ham balandroqqa cho‘zilgan bo‘lib, go‘yo cheksizdek tuyulardi. Ammo lift asta-sekin ularning ustiga ko‘tarilib, shaharning maftunkor manzarasini ko‘z oldida namoyon etardi.

Sferaning pastki besh yuz metri barqarorlikni ta’minlash uchun imkon qadar ko‘proq toshlar bilan og‘irlashtirilib, beton bilan to‘ldirilgan edi. Yuqoridagi yarim kilometr esa turar joy qismidan tekis qavatlararo to‘siq bilan ajratilgan bo‘lib, uning pastki tomoni osmon, ustki tomoni esa pol vazifasini bajarardi. Sun’iy osmon gumbazida halqa osilib turardi: kunduzi u quyoshdek porlar, tunda esa oyga o‘xshab xira nur sochardi. Quyosh vazifasini bajaruvchi halqasimon yoritkich ustun atrofida osmon gumbaziga mahkamlangan edi. Sutkaning vaqtiga qarab, uning atrofida bulutlar va moviy osmon yoki hozirgidek yulduzli osmon paydo bo‘lardi.

Osmon gumbazida ombor va yuk kosmoportidan tashqari boshqa qavatlar ham bor edi. U yerda yo‘lovchi stansiyalari joylashgan qavat, shuningdek, mehmonxonalar, stadionlar, oliy darajadagi uchrashuvlar, sammitlar va qurultoylar o‘tkaziladigan binolardan iborat butun bir shaharcha mavjud edi. Shu shaharchaning maydonida, ulkan ustunli binoda «ko‘zguli o‘tish» darvozasi joylashgan edi. Bu butun Erzetta okrugidagi yagona shunday qurilma edi. Uning yordamida ko‘zguga o‘xshash kuch maydoniga bir qadam qo‘yishning o‘zi bilan ulkan masofalarga ko‘chib o‘tish mumkin edi. Bu texnologiyani Metropolislar Ittifoqiga do‘stona munosabatdagi markaziy galaktik davlat yetkazib berardi.

Keyingi qavatdagi angarlar va garajlarda eng oddiy Donklardan tortib yirik yuk va transport yulduz kemalarigacha bo‘lgan turli toifadagi kemalar turardi. Atol va uning sevgilisining ham o‘z Donk-S kemasi bor edi. Uni ular bir yil oldin birlashtirilgan ballari va xizmatlari evaziga qo‘lga kiritishgan edi. Tizim Donkiga egalik qilish huquqiga munosib bo‘lish talab etilardi — oddiy odam bunday kemani shunchaki sotib ololmasdi. Donk-Sayyora bilan esa hammasi osonroq edi: yetarli mablag‘i bo‘lgan istalgan kishi uni sotib olishi mumkin edi.

Atol angarlar qavatiga ko‘tarilmadi. Ularning Donki baribir u yerda yo‘q edi — sevgilisi unda uchib ketgan, Atolning o‘zi esa odatda ishga jamoat transportida qatnardi. Mehmonxonalar shaharchasida liftdan chiqib, Atol nazorat va tekshiruv markazi joylashgan sun’iy yo‘ldoshga kemalar jo‘naydigan port tomon yo‘l oldi.

Yonidan odamlar guruhlari o‘tib borardi — aftidan, ular sportchilar edi. Stadionlardan birida musobaqalarni tugatib, ular shaharga tushishga shoshilishardi. Ular kichik kosmik jismning jonsiz yuzasi kengliklarida joylashgan quvonch va hayot vohasida ko‘ngilxushlik qilishni istashardi. Ular allaqachon quvnoq shovqin ko‘tarib, atrofdagilarga e’tibor bermay, bo‘lib o‘tgan tadbir va o‘zlarini undan ham ko‘proq quvontirayotgan kelajak haqida suhbatga butunlay berilib ketishgan edi.

Kerakli kosmik avtobusga tezda yetib kelgan Atol kirish joyidagi skanerga uzugini tekkizib, ichkariga o‘tdi. U illyuminator yonidagi o‘rindiqqa joylashdi. Bir necha daqiqadan so‘ng kema tutashuv joyidan ajralib, chiqish tunneli orqali Oy yuzasi ustidagi havosiz fazoga chiqdi.

Nazorat stansiyasigacha qariyb besh yuz kilometr masofa bor edi. Odatda parvoz paytida Atol illyuminatordan moviy Erzettani tomosha qilishni yoqtirardi. Ammo hozir sayyoraning Fahta orbitasi o‘tadigan qismida tun hukm surayotgan edi, shu sababli biror narsani ilg‘ash qiyin edi.

O«n daqiqadan so‘ng kema nazorat va karantin markazining portiga kirdi. Kemadan tushgach, Atol roliklarini kiyib, tekshiruv punkti joylashgan qavatga ko‘tarildi. Bu yana bir sferaning yuqori qavati edi.

Atol dam olish xonasiga kirib, tezda xizmat formasini kiydi va uzun yo‘lak bo‘ylab shisha eshik tomon yo‘l oldi. Uzuk taqilgan barmog‘ini o‘quvchi qurilmaga tekkizib, eshik ochilishini kutdi va revizorlar tanaffus qiladigan hamda smena boshlanishini kutadigan xonaga kirdi.

U avtomatdan issiq choy va bir likopcha mevali salat olib, katta dumaloq stol yonida shoshilmay ovqatlandi. Ikkinchi smena tugagach, ish hududidan xuddi shunday xizmat kiyimidagi ikki nafar kelishgan, chiniqqan erkak chiqdi. Sakkiz soat oldin ular Atol va uning sherigini postda almashtirishgan edi, endi esa Atol ulardan navbatchilikni bir o‘zi qabul qilib olardi.

Ular muvaffaqiyatsiz tugagan poygadan allaqachon xabardor edilar va avariya hamda navbatdan tashqari smena tufayli unga hamdardlik bildirishdi. Biroq shu zahotiyoq buning yaxshi tomonini ham topishdi: endi Atolning oldida butun bir bo‘sh kun bor edi. Hamkasblari bilan yana bir necha og‘iz gaplashgach, ularga yaxshi tushlar tiladi va ish hududiga kirdi.

Atol markaziy stol yoniga borib, smena boshlig‘i o‘rnini egalladi. Chap tomondagi kreslo bo‘sh edi, o‘ng tomonda esa boshqa irq, hatto aqlli mavjudotlarning butunlay boshqa turiga mansub vakil o‘tirardi. Har bir smenada Erzettaning betaraf maqomi to‘g‘risidagi shartnomaga rioya qilinishini nazorat qiluvchi shunday revizor bo‘lardi. Nafas olishi uchun unga maxsus gaz aralashmasi kerak edi, shu sababli uning ish joyi ulkan akvariumni eslatardi. Atol hamkasbiga salomlashish ma’nosida qo‘l silkitdi va javoban sekin bosh irg‘ashni ko‘rdi.

Smena xotirjam boshlandi va hech qanday hodisasiz davom etardi. Karantindan allaqachon o‘nta Donk o‘tkazilgan edi. Ularning ayrimlari sayyoradan uchib kelgan, boshqalari esa sayyoraga yo‘l olayotgan edi. O‘n birinchi bo‘lib akademiya shogirdi formasidagi yosh yigit yetib keldi.

Uning Donki angarga uchib kirdi. Uchuvchi kemadan chiqib, revizorlar joylashgan derazadan o‘n metr naridagi belgilangan aylana markaziga turdi. Atol ekranga kema va odamning golografik nusxalarini chiqardi, buyumlar va yuklar ro‘yxatini tezda ko‘zdan kechirdi, so‘ng skanerlashni faollashtirdi. Yuqoridan Donk va uning uchuvchisi ustiga nurlar tushdi.

Kema va yuk bilan hammasi joyida edi. Ammo yosh yigitga nisbatan savollar paydo bo‘ldi — faqat Atolning o‘zida emas. Shisha to‘siq ortidagi sherigi unga bundan ham kuchliroq qiziqish bildirdi. U kutgancha va biroz mensimay qarab, butun qiyofasi bilan Atoldan darhol chora ko‘rishni talab qilardi.

Shu lahzada Atol kutilmaganda hamkasbiga nisbatan kuchli nafrat hissini tuydi. U g‘azabini va qo‘pol javob qaytarish istagini zo‘rg‘a jilovlab turardi. Bunday munosabat unga mutlaqo xos emasdi: Atol har doim bag‘rikengligi, mulohazakorligi va xotirjamligi bilan ajralib turardi. Hozir esa u shisha devor ortida o‘tirgan mavjudotni deyarli yomon ko‘rib ketgan edi.

Atol sherigiga qattiq tikildi va qo‘l harakati bilan uni shoshirmaslikni talab qildi.

Xavotirga Donk uchuvchisining maydon tuzilmasidagi g‘alati dog‘lar sabab bo‘lgan edi. Sayyoraga tushishdan oldin karantindan o‘tayotganida bunday dog‘lar yo‘q edi. Endi esa ular zo‘rg‘a seziladigan darajada namoyon bo‘lib, qo‘shimcha tekshiruvni talab qilardi.

Odatda bunday hollarda Atol aynan shunday yo‘l tutardi. U odatlangan harakat bilan qo‘lini qo‘shimcha skanerlash tugmasi tomon uzatdi.

16. Karantindan o‘tish

Lavw qo‘lini Ovalning shaffof old qismiga tirab turar, tobora kichrayib borayotgan bazaga qarardi. Ustaxonadan echkicha-robot chiqdi va boshini ko‘tarib, uchib ketayotgan kemani g‘amgin nigoh bilan kuzatdi. Bu Tund edi — Lavw shu paytgacha uchratgan robotlar orasidagi eng g‘ayrioddiysi. Qolgan robotlar va dronlar ish bilan band yoki dam olayotgan bir paytda, u Lavwni kuzatish uchun tashqariga chiqqan edi. Lavw unga qo‘l silkitib, sekingina pichirladi:

— Ko‘rishguncha.

Marvarid va Smart bilan xayrlashganida his qilgan o‘sha g‘amginlik yana uning qalbini qamrab oldi. Ichki sezgisi yana qandaydir muhim voqeadan ogohlantirardi. Ammo bu safar, avvalgilaridan farqli ravishda, Lavw buning ehtimoliy sababini taxmin qilardi. Balki u haqiqatan ham o‘z uyidek bo‘lib qolgan bazani barcha jonzotlari bilan birga so‘nggi marta ko‘rayotgandir. Shu sababli u hovli va Ovallar shaklini ajrata olguncha pastga qarab turdi. Keyin zulmat asta-sekin pastdagi hamma narsani yutib, sayyoraning yarmini qoplab oldi.

Lavw kresloga o‘tirdi va oldinga tikilgancha tekshiruv markaziga yetib borishini taqdirga tan bergan holda kutdi. Endi hammasi karantindan o‘tishiga bog‘liq edi. Agar revizorlar yetarlicha sinchkov bo‘lishsa, uning biomaydonidagi begona dog‘larning asl sababini aniqlash ular uchun qiyin bo‘lmasdi. Shunda tergov boshlanadi, qoidabuzarliklar fosh etiladi va jazo muqarrar bo‘ladi.

Lavw uchun eng og‘ir jazo akademiyadagi ishidan chetlatilish va ilmiy tadqiqot faoliyati bilan shug‘ullanishning taqiqlanishi ehtimoli edi. Obro‘sini yo‘qotish ham bundan kam og‘riqli bo‘lmasdi — ayniqsa, bu uning oilasi va butun urug‘iga qattiq ta’sir qilardi. Garchi otasi uchun o‘g‘lining endi yonida yashashi va uning izidan borishi haqidagi xabar chinakam quvonch bo‘lardi. Rostini aytganda, Lavwning o‘zi ham dehqonchilik hayotida kamchiliklardan ko‘ra afzalliklarni ko‘proq ko‘rardi. Sabzavot va mevalar yetishtirish, marvarid ovlash bilan shug‘ullanish, yog‘ochdan chiroyli mebellar yasash — bularning barchasi unga zavq bag‘ishlardi. Otasining fermasidagi yerlar o‘z xo‘jaligini tashkil etish va uy qurish uchun ham yetarli edi.

Manzilgacha bo‘lgan parvoz uzoq davom etmadi. Fahta ayni paytda sayyoraning tungi tomoni ustida joylashgan, Lavwning Donki ham unga aynan shu tomondan yaqinlashayotgan edi. U bu oyni yaxshi bilardi va uning poytaxti Tarnada tez-tez bo‘lib turardi. U yerda, shahar markazidagi osmono‘par binolardan birida, akademiya hamkorlik qiladigan kompaniyaning ofisi joylashgan edi. Butun Erzetta okrugi Lavw uchun nihoyatda katta ahamiyatga ega edi: u hamkasblari bilan loyihalarning aksariyatini aynan shu okrug uchun ishlab chiqardi va tadqiqotlarning asosiy qismini ham shu yerda olib borardi.

Oldinda bosh shaharning o‘n gulbargli guli allaqachon ko‘rina boshlagan edi. Undan har tomonga nurli yo‘llar tarqalib, oy yuzasini yarqiragan o‘rgimchak to‘ridek qoplab olgan edi.

Kema tekshiruv angarining kirish tunneliga yaqinlashdi. Uning oldida Erzettadan ombor Ovallarini tashib kelayotgan Donk-S allaqachon o‘z navbatini kutib turardi. Angar ostidagi tunneldan hozirgina tekshiruvdan o‘tgan kema uchib chiqdi va darvozalar darhol ochilib, navbatdagi kemani ichkariga o‘tkazdi. Lavw kutib turganida darvozalarni bezab turgan murakkab metall o‘ymakorligini tomosha qildi: tunnellar bilan tutashtirilgan sferalar va silindrlar, sayyora, uning yo‘ldoshlari hamda boshqa ko‘plab mayda detallar tasvirlangan edi.

Darvoza tavaqalari ikki tomonga ochilgach, Donk avtomatik ravishda angarga uchib kirdi va aylananing markaziga ohista qo‘ndi. Lavw trapdan tushdi, kemani aylanib o‘tdi, uning oldiga kelib turdi, revizorlar bilan salomlashdi — bugun ular atigi ikki kishi edi — va kuta boshladi.

Skaner ishga tushdi. Revizorlar ekranlarga diqqatlarini jamlashdi. Keyin ularning o‘rtasida nimadir yuz berdi. Lavw ular orasida o‘zaro yoqtirmaslik hissi paydo bo‘lganini sezdi. O‘ng tomonda, gaz aralashmasi bilan to‘ldirilgan xonada o‘tirgan revizor yaqqol g‘azablangan edi. Bosh revizor uni qo‘l ishorasi bilan to‘xtatdi va stolidagi nimanidir bosdi.

Angar bo‘ylab tozalovchi nur o‘tdi. U Oq Suv qabilasi qishlog‘ida o‘tkazilgan jo‘shqin tunning izlarini o‘chirib tashladi, shu bilan birga boshqa begona aralashmalarni — viruslar va bakteriyalarni ham yo‘q qildi.

Shisha ortidagi boshqa sivilizatsiya vakili hamkasbining harakatidan hayratlangan va norozi ko‘rinardi. U bosh revizorga nimadir dedi, ammo u atigi ikki so‘z bilan javob qaytardi:

— Sizning haqqingiz.

Shundan so‘ng u Lavwga murojaat qildi:

— Ayting-chi, shogird Lavw, Erzetta aholisi bilan aloqada bo‘lganmisiz? Yoki, ehtimol, sizga hayvonlar hujum qilganmi? — deb yo‘naltiruvchi savol berdi katta revizor.

— Ha, birinchi revizor. Uchta quturgan giyenaning hujumi haqida akademiyaga yuborgan hisobotimda ma’lum qilganman. Ular menga jarohat yetkazishmadi, ammo to‘qnashuv bo‘lib o‘tdi, — deb xotirjam javob berdi Lavw.

— Tushunarli. Siz tekshiruvdan o‘tdingiz va yo‘lingizni davom ettirishingiz mumkin. Oq yo‘l, — dedi bosh revizor «siz» va «o‘tdingiz» so‘zlarini ataylab alohida ta’kidlab, go‘yo nafaqat Lavwga, balki norozi hamkasbiga ham murojaat qilayotgandek.

— Sizga rahmat. Havoyingiz musaffo bo‘lsin, — deb javob berdi Lavw qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib.

— Yana bir savol. Rafiqam bilan Asterraga ko‘chib o‘tishni o‘ylayapmiz. Qaysi joyni tavsiya qilgan bo‘lardingiz? — deb so‘radi revizor bunday tekshiruv jarayoni uchun kutilmagan savol bilan.

— Asterrada 49 ta materik va ko‘plab katta-kichik orollar bor. Ulardan birortasini alohida ajratib ko‘rsatishim qiyin. Aytishlaricha, ming marta eshitgandan bir marta ko‘rgan afzal. Ishonchim komil, siz aynan o‘zingizga mos joyni topasiz, — deb javob berdi Lavw.

Revizor jilmayib, minnatdorlik bilan bosh irg‘adi.

Lavw Donkka qaytib, uchuvchi kreslosiga o‘tirdi va yangi parvoz manzilini belgiladi. Ketish oldidan u qalin shisha ortidagi revizorlarga yana bir qarab qo‘ydi. Ular bir-biriga qisqa gaplar aytishar, bir-birlarini norozi nigohlar bilan teshib yuborgudek tikilishardi. Lavw ilgari karantin xizmati xodimlarining bunday muomalasini ko‘rmagan edi.

Ammo hammasi bunchalik tez va muvaffaqiyatli yakunlanganidan xursand edi. Tozalovchi nur mahalliy qizlar bilan bo‘lgan yaqinlik izlarini butunlay yo‘q qilgan edi. Endi Lavw pok edi va istalgan tekshiruvdan o‘ta olardi.

Donk turgan aylana asta-sekin pastga tushib, burildi. Harakat to‘xtagach, chiqish darvozalari ochildi. Kema angardan uchib chiqib, shiddat bilan tezlik ola boshladi.

Donk Quyoshni aylanib o‘tib, Armasta va Ariznaga yetib olish uchun yangi yo‘nalishga tushdi. Oldingi shisha yaqinlashib kelayotgan yulduz nurlaridan himoyalash uchun qoraydi. Lavw sevimli yoritqichini biroz tomosha qildi, so‘ng ko‘zlarini yumdi va «Uyga uchyapman», degan o‘y bilan shirin uyquga ketdi.

Smenasini tugatgach, Atol dam olish xonasiga chiqdi. U yerda uni otryad komandiri allaqachon kutib turardi.

— O‘zingni qanday his qilyapsan, Atol?

— Charchadim, uxlagim kelyapti. Qolgan hammasi yaxshi.

— Sheriging ustingdan shikoyat yozibdi va Metropolisga arz qilish bilan tahdid qilyapti. Orangizda nima bo‘ldi? Uning aytishicha, sen uchuvchilardan birini tegishli tartibda tekshirmabsan, — dedi komandir past ovozda.

— Tushunasizmi, komandir, men qo‘shimcha skanerlash tugmasini bosmoqchi edim, lekin uning o‘rniga tozalashni faollashtirib yubordim. Aftidan, kvadrotsikldan yiqilishim baribir asoratsiz o‘tmagan ekan, — deb xuddi shunday past ovozda javob berdi Atol.

Komandir unga tashvish bilan qaradi, o‘z xayollarini tasdiqlagandek bosh irg‘adi va jiddiy ohangda dedi:

— Hammasini hal qilishga va ishni tekshiruvgacha olib bormaslikka harakat qilaman. Sen haqsan, seni qo‘shimcha smenaga chaqirmasligim kerak edi, ayniqsa avariyadan keyin. Uyga bor, yaxshilab dam ol va klinikaga yana bir marta ko‘rin. Seni puxta tekshirishsin va har ehtimolga qarshi tibbiy xulosa ham berishsin. Hozircha uyda qol. O‘zimiz sen bilan bog‘lanamiz.

Haddan tashqari asabiylashish va uyqusizlik tufayli Atol uyiga qanday yetib kelganini deyarli eslay olmadi. Kiyimlarini ham almashtirmay, karavotga o‘zini tashladi va shu zahoti uyquga ketdi. U olti soat davomida biror marta ham qimirlamay uxladi. Uyg‘ongach, darhol butun tanasida kuchli og‘riq sezdi. Boshi yorilib ketgudek og‘rirdi. Atol ehtiyotkorlik bilan biqiniga qo‘l tekkizdi, ammo tegishi bilan og‘riq yanada kuchaydi.

Zo‘rg‘a o‘rnidan turib, dushxonagacha yetib bordi va sekin kiyimlarini yechdi. Ko‘zguga qarab, avvaliga o‘zini taniy olmadi. Shishgan yonoq, yuzining yarmini egallagan ko‘z ostidagi ulkan ko‘karish, yorilgan lab — bular faqat yuzidagi jarohatlar edi. Qo‘llari, oyoqlari va butun tanasi shilingan joylar, qontalashlar va ko‘karib ketgan yaralar bilan qoplangan edi. Faqat bir narsa quvontirardi — quloqlaridagi shang‘illash yo‘qolgan edi.

Atol sovuq suvni ochib, jarohatlangan tanasini sovitishga urinib, suv oqimi ostiga turdi. Uni kuchli tashnalik qiynardi. U boshini ko‘tarib, muzdek suvni chanqoqlik bilan yuta boshladi. Ko‘p o‘tmay sovuqdan tishlari takillay boshladi.

Holsizlangan Atol polga cho‘kdi va qattiq titragancha dushxonaning burchagiga o‘tirdi. U og‘riqdan seskanib, o‘zini qo‘llari bilan quchoqladi va ichida tobora avj olayotgan yong‘inni muzdek suv bilan o‘chirmoqchi bo‘lgandek ichishda davom etdi.

II qism — Beshinchi Suveren

1. Samoviy Arizna shahri