Бесплатный фрагмент - Duman çekilende

Proloq: İrrasional tənlik

O səhər Bakı həlli mümkün olmayan bir tənliyə bənzəyirdi. İçərişəhər, sanki tarixin özü onun konturlarını silmək qərarına gəlmiş kimi, duman arxasında gizlənmişdi. Daş divarlar Xəzərin sahilindən qalxan ağır, nəm dumanın altında nəfəs alırdı; hər addım sanki onların içindən keçərək qayıdır, görünməyən bir sirr daşıyırdı. Hər şey görünürdü, amma heç nə aydın deyildi. Kölgələr bir-birinə qarışır, addımların səsi isə torpağın dərinliyindən gəlirmiş kimi boğuq və soyuq eşidilirdi.

Leyla həmişə bu küçələrlə sakitlik taparaq keçərdi. Daş döşəmələrin qədim soyuqluğunda qəribə bir sabitlik vardı; riyaziyyat kimi — dəyişməz, dəqiq, mübahisəsiz. Lakin bu səhər daşların səsi fərqli idi. Hər addım sanki divarlara dəyib geri qayıdır, onun arxasınca gəlirmiş kimi təkrar olunurdu, ürəyinin döyüntüsünə qarışaraq ritmini pozurdu.

Çantasının qayışını çiynində düzəldərkən barmaqlarının soyuqdan deyil, içindən qalxan o köhnə titrəyişdən əsdiyini hiss etdi. Hava ağır idi. Nəfəs aldıqca boğazında dumanın dadı qalıb yapışır, sanki şəhər öz hekayəsini ona danışmaqdan imtina edirdi.

Qəfildən qalxan külək, sanki dumanı bir anlıq araladı, yaddaş, uzun illərin dərinliyindən qalxan parlaq bir alov kimi Leylanın içini işıqlandırdı, xatirələr bir-birini əvəz edərək sinif otağını göz önündə canlandırdı.

Sinif otağında gün işığı vardı. Pəncərədən düşən işıq lövhənin üzərindəki ağ təbaşir xəttini daha da parlaq göstərirdi. “√25 =?» — misal yarımçıq qalmışdı. Arxa sıradan stulun ayağı taxtaya sürtüldü. Səs, adətən, diqqət çəkməzdi. Bu dəfə isə otaqdakı havanı kəsdi.

Sonra metalın partlamasına bənzər o qısa, kəskin səs gəldi. Divarlar titrədi. Təbaşir Leylanın əlindən sürüşüb yerə düşdü və ağ toz havada işığın içində asılı qaldı. Zaman uzandı; saniyələr ağır, qalın qatlara bölündü. Qulaqlarındakı uğultu bütün səsləri uddu. Şagirdlərdən kimsə qışqırdı, kimsə partanın altına əyildi.

Arxa sırada bir cüt göz vardı.

Həmin gözlərdə yalnız qəzəb yox idi. Qorxu, tənhalıq və izah olunmayan bir ümidsizlik bir-birinə qarışmışdı. O baxış bir anlıq Leylanın baxışı ilə toqquşdu. Baxışlar sanki pıçıldadı: bəzi uçurumlar insanın içində səssizcə böyüyür, heç kim fərq etmədən, gözlərin içində gizlənir.

Duman yenidən hər tərəfi örtdi.

Leyla daş divara söykəndiyini indi dərk etdi. Küçədə idi. İçərişəhərdə. Ürək döyüntüsü boğazına qədər qalxmışdı. Yanından keçən bir kişi telefonda danışırdı, iki turist xəritəyə baxaraq gülürdü. Şəhər həyatına davam edirdi.

Yalnız o səs dayanmaq bilmirdi. Leyla boynundakı yara izini yüngülcə sığalladı, xatirələrin kölgələrini başını yelləyərək aradan qovdu, addımlarını sürətləndirərək yoluna davam etdi; bu gün onuncu siniflərin imtahan günü idi.

Məktəbə az qalmışdı.

Duman hələ də çəkilməmişdi.

I FƏSİL: Çatlayan tənlik

Məktəbin dəhlizləri həmişə səhərlər fərqli səslənirdi. Şagirdlərin pıçıltıları, partaların sürtünməsi, uzaqdan gələn zəng səsi — bütün bunlar Leyla üçün əvvəllər canlı bir ritm idi. İndi isə o ritm ölçüsünü itirmiş bir musiqi kimi gəlirdi; ahəngi vardı, amma içində gizli bir çatlaq hiss olunurdu.

O, sinfə daxil olanda danışıq birdən səngidi. Bu sükut hörmət idi, yoxsa ehtiyat — bunu ayırd etmək çətin idi. Leyla lövhəyə yaxınlaşdı, kitablarını masaya qoydu və bir anlıq pəncərədən görünən boz səmaya baxdı. Duman burada da var idi; məktəb binasının arxasındakı həyəti örtmüş, ağacların budaqlarını siluetə çevirmişdi.

«Riyaziyyat,» — dedi sakit, lakin sabit səslə, — «həyatda ən az yalan danışan sahədir.»

Şagirdlərdən bir neçəsi gülümsədi. Bəziləri isə yorğun baxışlarla dəftərlərinə baxdı. Onların arasında ümidli gözlər də vardı, tamamilə sönmüş baxışlar da. Leyla bəzən düşünürdü ki, hər parta arxasında bir sirr oturur; heç bir düstur həmin sirri tam həll edə bilməz.

O, misal yazmağa başladı. Rəqəmlər ard-arda düzülürdü, səliqəli və dəqiq. Riyaziyyat ona nəzarət hissi verirdi. Hər şey ya doğru idi, ya da yanlış. Arada qalan boz sahə yox idi. Halbuki həyat tamamilə bozdan ibarət idi.

Dərsdən sonra müəllimlər otağında çay süfrəsi qurulmuşdu. Söhbətlər maaşlardan, valideyn şikayətlərindən, yeni qaydalardan gedirdi. Direktorun səsi dəhlizdən eşidilirdi; o, həmişə olduğu kimi, problemləri idarə etməkdən çox, onları ört-basdır etməyə çalışırdı. Leyla həmin söhbətlərin içində idi, amma tam orada deyildi. Sanki hər şeylə arasında nazik bir şüşə divar vardı.

O, dinlədikcə əsəbləşirdi. On il keçmişdi o hadisədən, amma sanki heç nə dəyişməmişdi: müəllimlər hələ də şagirdləri eyni sərtliklə basqı altında saxlayır, qaydalar şagirdləri qorxutmaq, onları boğmaq üçün tətbiq edilirdi. Özünü müəllim kimi gücsüz hiss edirdi, bu sistemi dəyişmək imkanının olmadığını bilirdi.

Və o sual… Kamran… O şagird, on illər əvvəl silahla qarşısına çıxan… Onun taleyi hələ də Leylanın ağlında qara bir boşluq kimi dayanırdı. Niyə, niyə belə oldu? Nə üçün? Bu sualların heç bir cavabı yox idi, amma o boşluq heç kəsin danışdığı söhbətlərdə əks olunmurdu. Hər şey sanki 10 il əvvəlki anı təkrar edirdi; müəllimlərin boş və mənasız söhbətləri onu daha da qıcıqlandırırdı.

Leyla dərindən nəfəs aldı, xatirələri və əsəbləri bir kənara qoyaraq otağı tərk etməyə qərar verdi. Addımlarını sürətləndirdi, otaqdan çıxdı və dəhlizi keçərkən şəhərin səs-küyü onu əhatə etdi. Avtobusların, avtomobillərin və uzaqdan gələn danışıq səslərinin içində bir az azadlıq hiss etdi. Hər addım onu bulvara yaxınlaşdırırdı, hər nəfəs onu Xəzərin üzərindəki dumanın içində daha sərbəst hiss etdirirdi.

Xəzərin üzərindəki duman günün yorğunluğunu özündə daşıyırdı. Dalğalar sakit idi, amma səthdə görünməyən axınlar vardı. Leyla sahil boyu addımlayarkən düşündü ki, insanın daxilində də belədir: zahirən sakit, içəridə isə qarışıq.

Telefonuna gələn mesaj səsini eşidəndə ürəyi bir anlıq sıxıldı. Sadə bir bildiriş idi. Amma onun üçün hər qəfil səs hələ də təhlükə ehtimalı daşıyırdı.

O, dayanıb dənizə baxdı. Özünə sual verdi: insan bir hadisədən sonra dəyişir, yoxsa sadəcə həqiqi formasını tapır?

Duman sahil boyunca yayılırdı. Şəhər həm gizlənir, həm də açılırdı.

Leyla bilirdi ki, keçmişi tamamilə arxada qoymaq mümkün deyil. Amma onunla yaşamağın bir üsulu olmalıdır. Riyaziyyat kimi — çətin tənliklər də həll olunur, sadəcə doğru yolu tapmaq lazımdır.

O, yenidən addımlamağa başladı.

Haradasa, hələ görünməyən bir qarşılaşma onu gözləyirdi.

Duman isə səssizcə hər şeyi yadda saxlayırdı.

II FƏSİL: Kəsişmə nöqtəsi

Axşamüstü Bakı qəribə bir sakitliyə bürünmüşdü. Gün ərzində şəhərin üzərində dolaşan bozluq indi Xəzərin səthinə enmişdi; dənizlə səma arasında sərhəd demək olar ki, görünmürdü. Bulvar boyunca uzanan işıqlar hələ yanmamışdı, amma hava artıq gündüzün parlaqlığını itirmişdi. İnsanlar addımlayır, qaçır, telefonda danışır, gülürdülər. Hər kəs öz həyatının içində idi. Hər kəs öz yükünü daşıyırdı.

Leyla bulvara demək olar ki, hər gün gəlirdi. Bu, vərdişdən çox ehtiyac idi. Məktəbin divarları arasında yığılan səslər, baxışlar, suallar burada bir qədər səngiyirdi. Dənizin genişliyi ona həmişə bir həqiqəti xatırladırdı: insanın içində nə qədər qarışıqlıq olsa da, dünya bundan xəbərsiz davam edir.

O, sahilə yaxın skamyaların birinə oturdu. Çantasını yanına qoydu, barmaqlarını bir-birinə keçirib sakitcə qarşıya baxdı. Dalğalar səssizcə qırılırdı. Dənizin qoxusu sanki uşaqlıq xatirələri kimi tanış idi — dəyişməz, amma hər dəfə başqa cür.

Bəzən düşünürdü ki, travma insanın zaman anlayışını dəyişir. Hadisədən əvvəlki həyat başqa bir ömür kimi görünür, sonrakı isə yad bir davam. O güllə səsi yalnız bir saniyə çəkmişdi, amma o saniyə illərə yayılmışdı. Hər qəfil səs, hər arxadan gələn addım, hər gözlənilməz hərəkət onun bədənində görünməz bir gərginlik yaradırdı.

Külək bir az gücləndi. Duman dənizin üzərində ağır-ağır hərəkət edirdi. Leyla ayağa qalxıb sahil boyu addımlamağa başladı. İnsan axınının içində olmaq ona qəribə bir təhlükəsizlik hissi verirdi. Kütlənin içində fərdi qorxu bir qədər zəifləyirdi.

Məhz o an, diqqətsiz bir toqquşma baş verdi.

Çantası yüngülcə silkələndi, içindəki kitablar yerə düşdü. Kağızların biri küləklə bir az irəli sürüşdü. Leyla instinktiv olaraq əyildi, eyni anda qarşı tərəf də kağızı tutmaq üçün əyilmişdi. Barmaqları bir anlıq toxundu.

«Bağışlayın,» — kişi sakit səslə dedi.

Səsində qəribə bir təmkin vardı. Nə tələskənlik, nə də süni nəzakət. Sadə, amma diqqətli.

Leyla başını qaldırdı.

Onun baxışları ilə qarşılaşdığı an zaman sanki yenə bir anlıq yavaşıdı. Kişinin gözləri tünd idi, lakin sərt deyildi. O baxışda diqqət vardı, ölçülmüş bir sakitlik və sanki gizlədilən bir yorğunluq.

«Problem deyil,» — Leyla cavab verdi və kağızları topladı.

Kişi kitabın üz qabığına baxdı. Riyaziyyat dərsliyi.

«Riyaziyyat müəllimisiniz?» — deyə soruşdu.

Sual adi idi, amma Leyla içindəki ani gərginliyi hiss etdi. Bu sual artıq onun üçün yalnız peşə marağı demək deyildi. Bu söz onun həyatını iki yerə bölmüş bir hadisəni daşıyırdı.

«Bəli,» — dedi, səssizcə.

Kişi yüngülcə gülümsədi. «Çətin peşədir. Xüsusilə indi.»

Bu «indi» sözündə nəsə vardı. Sanki o, yalnız ümumi vəziyyəti yox, daha konkret bir şeyi nəzərdə tuturdu.

«Çətinlik peşənin özündə deyil,» — Leyla cavab verdi, — «şərtlərdədir.»

Kişi başını tərpətdi. Onlar bir neçə saniyə susaraq yanaşı addımladılar. Sükut narahat deyildi, amma boş da deyildi. Hər ikisi sanki sözləri seçirdi.

«Narahat etməyim, amma adınızı öyrənə bilərəm?» — kişi soruşdu.

«Leyla.»

«Rauf.»

Adı eşidən kimi içində izah olunmaz bir hiss oyandı. Bu, konkret bir xatirə deyildi. Daha çox yaxınlaşan bir kölgə kimi idi.

Onlar bulvarın kənarındakı kiçik kafeyə tərəf yönəldilər. Söhbət əvvəlcə ümumi mövzulardan başladı — şəhər, iş, son illərdə dəyişən həyat tempi. Rauf danışarkən sözlərini ölçürdü. Onun cümlələri tələsmirdi. Bəzən gözləri dənizə dikilir, sanki davamını düşünürdü.

Leyla bir şeyi tez hiss etdi: bu adam insanları dinləməyi bacarırdı. Söhbəti öz üzərinə çəkmir, qarşısındakını danışmağa vadar etmirdi, sadəcə yer açırdı.

Amma içində başqa bir sual böyüyürdü. Bu tanışlıq təsadüfdürmü?

Bir müddət sonra Rauf fincanını masaya qoydu və səsini bir qədər aşağı saldı.

«Leyla müəllimə… bir söz deməliyəm.»

Onun ürəyi bir anlıq sıxıldı. Bu müraciət forması — «müəllimə» — təsadüfi deyildi.

Rauf bir neçə saniyə susdu. Sanki sözlərin çəkisini ölçürdü.

«Bir neçə il əvvəl… sizin dərsinizdə baş verən hadisəni bilirəm.»

Hava dəyişdi.

Dəniz eyni idi, insanlar eyni qaydada hərəkət edirdi, amma Leylanın içində hər şey dondu.

«Bunu necə bilirsiniz?» — səsi sakit çıxdı, amma barmaqları fincanın kənarında gərildi.

Rauf baxışlarını qaçırmadı.

«Çünki o hadisədə adı keçən şagird… mənim qardaşımdır.»

Sözlər havada asılı qaldı.

Leyla dənizin səsini eşidirdi, amma eyni zamanda qulaqlarında o köhnə uğultu qayıdırdı. Arxa sırada dayanan o cüt göz yenidən canlandı. Qorxu. Qəzəb. Ümidsizlik.

İndi həmin baxışın kölgəsi qarşısında oturmuşdu.

Rauf davam etdi, səsi nə müdafiəçi, nə də ittihamedici idi. «Mən sizdən üzr istəmək üçün gəlməmişəm. Çünki bilirəm ki, bəzi hadisələr üzrlə düzəlmir. Amma həqiqəti bilmək istəyirəm. Həm özüm üçün, həm də… onun üçün.»

Leyla ilk dəfə bu hadisəyə başqa bir tərəfdən baxmağa məcbur oldu. O gün yalnız öz qorxusunu görmüşdü. İndi isə qarşısında həmin faciənin başqa bir daşıyıcısı oturmuşdu.

«Bəzən həqiqət insanı azad etmir,» — dedi yavaşca. «Sadəcə daha çox yük verir.»

Rauf başını aşağı saldı. «Yük onsuz da var.»

Külək gücləndi. Duman yenidən sıxlaşdı. Şəhər onları örtürdü.

Bu görüş təsadüf deyildi. Leyla bunu hiss edirdi. Həyatın riyazi dəqiqliyi olsaydı, bu nöqtədə iki xəttin kəsişməsi qaçılmaz olardı. Onların yolları indi bir nöqtədə toqquşmuşdu.

Və bu nöqtədən sonra heç nə əvvəlki kimi qalmayacaqdı.

III FƏSİL: Qorxunun ətaləti

Raufla ilk görüşdən sonra Leyla evə qayıdarkən yolun necə keçdiyini hiss etmədı. İçərişəhərin dar küçələri bu dəfə ona əvvəlkindən daha dar göründü. Daş divarlar sanki yaxınlaşmışdı. Hər addımda beynində eyni cümlə təkrar olunurdu: «Onun qardaşı.»

Evə daxil olanda işığı yandırmadı. Pəncərənin önündə dayanıb bir müddət qaranlıq şəhərə baxdı. Uzaqda dənizin üstündə zəif işıqlar titrəyirdi. Şəhər sakit idi, amma onun içində səssizlik yox idi.

İnsan qəribə məxluqdur, deyə düşündü. Ağıl təhlükəni tanıyır, amma ürək həmişə məntiqlə hərəkət etmir. Raufun baxışlarında təhdid yox idi. Əksinə, orada anlayış vardı. Amma keçmiş insanın şüurunda fakt kimi deyil, hiss kimi yaşayır. Və hisslər məntiqə tabe olmur.

O gecə yuxusu yarımçıq oldu. Yuxuda yenə sinif otağı vardı, amma bu dəfə arxa sırada yalnız bir nəfər yox idi. İki kölgə dayanmışdı. Birinin əlində metal parçası, digərinin baxışında səssiz sual.

Səhər məktəbdə hər şey adi qaydasında idi. Şagirdlər dərsə gecikirdi, kimsə dəftərini unutmuşdu, kimsə telefonunu gizlicə partanın altında saxlayırdı. Həyat davam edirdi. Lakin Leyla ilk dəfə olaraq öz sinfinə başqa gözlə baxdı. Arxa sıraya baxdı.

Orada indi başqa bir şagird otururdu — sakit, daim pəncərəyə baxan bir oğlan. Onun baxışlarında təhlükə yox idi, amma uzaqlıq vardı. Leyla birdən anladı ki, o hadisədən sonra o, şagirdlərə fərqli yanaşmağa başlayıb. Daha diqqətli, daha ehtiyatlı, daha məsafəli.

Dərsin ortasında qapı döyüldü. Direktor idi.

«Leyla müəllimə, bir dəqiqə zəhmət olmasa.»

Onun kabinetində həmişə ağır hava olurdu. Sənədlər, qovluqlar, yarımçıq cümlələr. Direktor uzun-uzadı danışmağı sevirdi, amma konkretlikdən qaçırdı.

«Eşitmişəm ki, son vaxtlar jurnalistlər məktəblərlə bağlı araşdırmalar aparır,» — səsini aşağı salaraq dedi. «Keçmiş hadisələrin yenidən gündəmə gəlməsi bizim üçün yaxşı olmaz.»

Leyla başa düşdü. Söhbət dolayısı ilə ona gəlirdi.

«Keçmiş hadisə artıq bağlanıb,» — sakitcə cavab verdi.

Direktor dodaqlarını sıxdı. «Kağız üzərində bəli. Amma ictimaiyyət kağızla yaşamır.»

Bu sözlər onun beynində qaldı.

Axşam yenə bulvara getdi. Bəlkə də təsadüf idi, amma Rauf orada idi. Bu dəfə o, əvvəlcədən ayağa qalxıb salam verdi. Aralarında artıq qəribə bir tanışlıq vardı — açıq danışılmamış, amma hiss olunan.

«Bəlkə bir az gəzək?» — Rauf təklif etdi.

Onlar sahil boyunca addımladılar. Bu dəfə söhbət daha şəxsi idi. Rauf ailəsindən danışdı. Qardaşının uşaqlıqdan dəyişdiyini, atasının sərtliyini, evdəki səssiz gərginliyi xatırlatdı. Onun sözlərində bəraət yox idi, sadəcə izah axtarışı vardı.

«Bəzən düşünürəm,» — dedi, — «biz eyni evdə böyümüşük, amma fərqli talelərlə. Mən qaça bildim. O bacarmadı.»

Leyla diqqətlə dinləyirdi. İlk dəfə idi ki, hadisəyə yalnız qurban mövqeyindən baxmırdı. Qarşısında həmin faciənin başqa bir yarası dayanmışdı.

«Bəs sən niyə indi qayıtdın bu mövzuya?» — deyə soruşdu.

Rauf bir qədər susdu. «Çünki mən onun gözlərinə baxanda orada o günkü qəzəbi yox, boşluq görürəm.»

Boşluq.

Bu söz Leylanın içində qəribə bir əks-səda verdi. O, həmin gün arxa sırada gördüyü baxışı xatırladı. Həmin baxışda həqiqətən də yalnız qəzəb yox idi.

Külək onların arasında dolaşdı. Duman bu dəfə daha yüngül idi, amma tam çəkilməmişdi.

«Bu görüşlər səni narahat edirsə, dayandıra bilərik,» — Rauf sakitcə dedi.

Leyla cavab verməyə tələsmədi. O bilirdi ki, bu yalnız görüş deyil. Bu, keçmişlə üzləşmək yoludur. Qaçmaq mümkün idi. Amma qaçmaq sağalmaq demək deyil.

«Xeyr,» — nəhayət dedi. «Dayandırmaq istəmirəm.»

Bu sözləri deyəndə içində həm qorxu, həm də qəribə bir azadlıq hiss etdi.